«Ауырлығы» көп жеңілдік

Бұл банктерге адамның ай сайынғы несие төлемдері табысының жартысынан асып тұрса да, көлікке қарыз беруге мүмкіндік береді. Тұрғын үй жинақ жүйесіндегі несиелерге осы жеңілдік 2029 жылдың соңына дейін сақталмақ. 

Qazaq Expert Club сарап­шысы, қаржыгер Әйгерім Ілия­сова екі нарыққа мұның әсері әртүрлі болады деп санайды. Қазір екі жеңілдік те 2026 жыл­дың соңына дейін қолданылады. Ұлттық банк қарашада олардың мерзімін ұзарту туралы жобасын жариялады. Әдетте банк жаңа несие берерде адамның бұрынғы және жаңа қарыздары бойынша ай сайын қанша төлейтінін есеп­тейді. Жалпы төлем банк есепке алатын табыстың жартысынан аспауға тиіс. Қаржы саласында мұны борыш жүктемесінің коэф­фициенті деп атайды.

– Тұрғын үй құрылыс жинақ­тары жүйесі аясында берілетін қарыздар бұл талаптан босатыл­ған. Осы ерекшеліктің қолданы­лу мерзімі тағы үш жылға ұзар­тылды. Сонымен қатар БЖК та­лабы жаңа автокөліктерге бе­рілетін кредиттерге, сондай-ақ бастапқы жарна бойынша белгілі бір шарттар сақталған жағдайда пайдаланылған автокөліктерге берілетін жекелеген кредиттерге қолданылмайды. Пайдаланылған автокөліктер үшін бастапқы жарна кемінде 50%, ал пайда­ланылғанына үш жыл толмаған автокөліктер үшін кемінде 30% болуға тиіс. Автокредиттерді БЖК талабынан босату 2026 жыл­дың соңына дейін қолда­нылған еді, енді бұл мерзім тағы бір жылға ұзартылды, – деп түсіндіреді Әйгерім Ілиясова.

Жаңа көлік Қазақстанда ал­ғаш рет тіркелуге тиіс. Жеңіл­дікке жататын үш жағдайда да са­тып алынған көлік банкке ке­пілге қойылады. Ұлттық банк же­ңілдікті ұзарту ұсынысын ипо­те­кадағы кешіктірілген тө­лем­нің аздығымен және авто­не­сие өсі­мінің алдыңғы жылдарға қара­ғанда баяулауымен түсіндірді.

Үйге ақша жинаудың әсері қандай?

Ілиясованың пікірінше, же­ңіл­дікті ұзарту үй мен көлікке бе­­­рілетін жаңа несиелер көле­мі­нің төмендеуіне жол бермейді. Де­генмен ипотека алу мүмкіндігі от­басының табысы мен баспана бағасына да байланысты. Сарап­шының бағалауынша, елдегі ипо­текалық несиенің шамамен 70%-ы Отбасы банк пен мем­ле­кеттік бағдарламалардың үлесіне тиеді.

– Бұған дейін тұрғын үй құ­рылыс жинақтары (ТҚЖ) жү­йесінде тек мамандандырылған Отбасы банк жұмыс істеді, – дейді Ілиясова. – Ресми түрде бұл жүйе екінші деңгейлі банктер үшін толық жабық болған жоқ, бірақ оған қатысу үшін жеке ли­ц­ензия қажет еді. Банк заңна­ма­сына енгізілген өзгерістерден ке­йін тұрғын үй құрылыс жи­нақтары жүйесіне маманданды­рылған банктер ғана емес, әмбе­бап лицензия негізінде екінші деңгейлі банктер де қатыса ала­тыны нақты бекітілді.

Мәселен, 2026 жылғы шілде­де Freedom Bank Kazakhstan тұр­ғын үйге ақша жинайтын са­лым­шылардан депозит қабыл­дауға және сол салымшыларға баспана алуға қарыз беруге мүмкіндік алды. 

Сарапшы тұрғын үй жинақ жүйесіндегі берешектің аз бо­луын ақша жинау тәртібімен байланыстырады. Отбасы несие алуға өтінім бергенге дейін біраз уақыт табысынан ақша бөліп отырады. Осы кезеңде оның ай сайын қанша қаражат бөле алатыны да белгілі болады.

– Шынында да, Ұлттық банк деректеріне сәйкес, ипотекалық порт­фельдегі мерзімі өткен бере­шектің үлесі 2-3%-ды құрайды. Ке­пілмен қамтамасыз етілген кре­диттер үшін бұл қисынды көр­сеткіш. Менің ойымша, БЖК бо­йынша ерекшеліктің мерзімін ұзарту ипотекалық портфельдің сапасын айтарлықтай нашар­лат­пауға тиіс. Оның үстіне бұл ша­раның әлеуметтік маңызы бар. Өйткені тұрғын үй құрылыс жи­нақтары жүйесі бүгінде бас­па­налы болудың ең қолжетімді әрі тиімді тәсілдерінің бірі болып қала береді, – деп есептейді Әй­герім Ілиясова.

Ұлттық банктің қаржылық тұрақтылық туралы есебінде 2025 жылдың соңында төлемі 90 күн­нен астам кешіккен ипотекалық қа­рыз­дардың үлесі 0,6-0,7% ша­ма­­сын­да болғаны көрсетілген. Ал са­рапшы атаған 2-3%-ды осы сан­мен салыстыру үшін оның қай ке­­зеңді және қанша күнге кешікк­ен төлемдерді қамтиты­нын білу керек.

Көлік арзандаса, қарызды кім өтейді?

Kursiv басылымы Finratings.kz дерегіне сүйеніп, 2025 жылы Қазақстандағы автонесиелердің жалпы көлемі 42,4%-ға өскенін жазды. Төлемі кешіккен берешек шамамен 240 млрд теңге болған. Ұлттық банктің есебінде 2025 жылдың соңында төлемі 90 күн­нен астам кешіккен автонесие­лердің үлесі 4,1% болғаны көрсе­тілген. Бұған банктер балан­сынан есептен шығарған қарыздар да қосылады. Олардың үлесі 2023-2025 жылдары екі есеге жуық өсіп, 2,9%-ға жеткен. Ұлт­тық банк екі көрсеткішті бірге есептегенде, проблемалық авто­несиелердің үлесі 7% болғанын айтады. Банктер қайтарылуы күмәнді қарыздардың бір бөлігін қаржылық есепте «үшінші саты­дағы қарыздар» деп көрсетеді. Әйгерім Ілиясова осы көрсет­кішке назар аударады.

                                                      © коллаж: Әсел БАЛТАҚЫЗЫ

– Үшінші сатыдағы авто­кре­диттердің үлесі 5,7%-ға жетті. Бұл көрсеткіш кепілсіз тұты­ну­шылық қарыздар деңгейімен шамалас, ал теориялық тұрғыдан одан төмен болуға тиіс. Проб­лемалық автокредиттер үлесінің өсуі және жалпы портфель кө­лемінің айтарлықтай ұлғаюы бел­гілі бір алаңдаушылық туғы­зады, – дейді сарапшы.

Ұлттық банктің 2025 жылғы есебінде кепілсіз тұтынушылық несиелер бойынша осы көрсет­кіштің 8,2%-дан 9,7%-ға өскені жа­зылған. Екі көрсеткішті са­лыс­­тырғанда олардың қай ке­зеңге тиесілі екенін ескеру керек. Көлікке несие алу туралы шешім көбіне үй алуға қарағанда тез қа­былданады. Қарызды автосалон­ның өзінде рәсімдеуге болады. Бастапқы жарнасы аз ұсыныстар мен жеңілдетілген бағдарлама­лар да сұранысты арттырады. Бірақ көлік алған отбасының шы­ғыны банкке төлейтін ақша­мен бітпейді.

– Автокөлікті күтіп ұстау қосымша шығындарды талап етеді. Олардың қатарында жа­нар­май, шиналар сатып алу, тех­никалық қызмет көрсету, сақ­тандыру және көлік салығы бар. Кредиттің жоғары пайыздық мөл­шерлемесімен бірге мұның бәрі отбасылық бюджетке айтар­лықтай салмақ түсіреді. Сонымен қатар қарызды өтеу кезеңінде авто­көлік әдетте құнын жоғал­тады, – деп түсіндіреді Ілиясова.

Көлік арзандаған сайын, төлем тоқтаған жағдайда оны са­тудан түскен ақшаның қарыз­ды толық жабуға жетпей қалу қаупі бар.

– Қарыз алушы төлем мер­зімін өткізіп алған жағдайда банк берешекті реттеу шараларын қабылдағаннан кейін кепілдегі мүлікті соттан тыс немесе сот тәртібімен сатады. Алайда сол уақытқа қарай автокөліктің құны өтелмеген қарыз қалдығынан төмен болуы мүмкін. Осыған бай­ланысты автокредит беру та­лаптарын жеңілдету маған толық негізделген шешім болып көрін­бейді және проблемалық кре­диттер портфелінің өсуіне әкелуі мүмкін, – дейді қаржыгер.

Қарыздың басым бөлігі – тұтынушылық несие

Ілиясованы халықтың қанша қарыз алғаны және сол қарыздың ішінде тұтынушылық несиенің үлесі қанша екені алаңдатады.

– Халықтың шамадан тыс кредитке батқанын айту – даулы мәселе. Халыққа берілген кре­дит­тер көрсеткіштері шекті дең­гейде емес. Олар көрші елдердің көрсеткіштерімен шамалас әрі көптеген дамыған елдерге қара­ғанда төмен. Алайда бөлшек кре­дит портфелінің құрылымы алаңдатады. Халыққа берілген шамамен 25 трлн теңге кредиттің 17 трлн теңгеге жуығы тұтыну­шы­лық қарыздарға тиесілі, – дейді сарапшы.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегінше, 2025 жылдың соңында банк­тердің халыққа берген несиесі 24,8 трлн теңге болды. Соның 16,7 трлн теңгесі – тұтынушылық қарыз. 2026 жылғы 1 қазанда халықтың банктер алдындағы қарызы 26,7 трлн теңгеге, ал тұ­тынушылық несие көлемі 17,7 трлн теңгеге жетті.

Ілиясова тұтынушылық не­сиенің біршама бөлігі күнделікті шығындарды жабуға алынуы мүмкін деп болжайды. Ақшаның нақты қайда жұмсалғанын білу үшін бөлек дерек керек. Са­рапшы тұтынушылық несие бергенде ай сайынғы төлемге қойылған шекті сақтау қажет деп санайды.

– Тұрғын үй құрылыс жинақ­тары жүйесіндегі қарыздардың әлеуметтік қызметін ескерсек, оларды БЖК талабынан босату орынды. Ал автокредиттер жағ­дайында мұндай жеңілдік белгілі бір тәуекелдер туғызады. Сон­дықтан Ұлттық банк 2027 жыл бойы кредит нарығына мони­то­ринг жүргізуді жалғастыратынын арнайы атап өтті. Жүйелік тәуе­келдер күшейген жағдайда ха­лық­тың борыштық жүктемесін ес­кере отырып, қосымша шар­а­лар енгізілуі мүмкін, – дейді Әй­герім Ілиясова.

Жеңілдіктің салдары 2027 жылы берілген автонесиелердің қалай өтелетінінен көрінеді. Төлемі 90 күннен астам кешік­кен қарыздардың үлесі азай­ғанның өзінде, банктер есептен шығар­ған берешек көбеюі мүмкін. Сон­дықтан көлік не­сиесін ал­ғандар қарызын қалай төлеп жүр­генін бағалау үшін осы екі көр­сеткішті қатар қарау керек.

Кәмила ДҮЙСЕН