Өндіріс қайтсе «өкініштен» арылады?

Сондықтан Президенттің тапсыр­маларын орындау мақсатында Үкімет өндірістегі еңбекті қорғау жүйесін нығайтатын реформаларды бастады. Бұл жұмыс өндірісте зиянды және қауіпті жағдайларда жұмыс істейтін 479 мың қызметкерді қамтитын іс-шаралар кешенінен тұрады. Бүгінге дейін жасалған жұмыстар не берді және алдағы уақытта еңбек жағдайын жақсарту үшін қандай нақты қадамдар жасалады?

Жауапкершіліктен жалтару – заңға да, арға да жат

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаевтың дерегінше, өңірлер бөлінісінде зиянды жұмыстармен айналысатындардың ең көп саны кенді Қарағанды (84 мың), Павлодар (57 мың), Шығыс Қазақстан (42 мың) және мұнайлы Маңғыстау (43 мың) облыстарында шо­ғырланған. Мәселен, электр энергиясымен, газбен жабдықтау саласында 40 мың адам жұмыс істейді: бұл – еңбек жағдайлары қауіпті саналатын жұмысшылардың жалпы санының 8,5%-ы. 

– Қазақстанда зиянды және қауіпті жұмыстарда істейтін жұмысшылардың саны 479 мың адамды құрайды. Экономика салалары бойынша зиянды және қауіпті жұмыстарда істейтін жұмыскерлердің 61%-ы өнеркәсіп саласында еңбек етіп жатыр. Еңбек қауіпсіздігіне әсер ететін проблеманың бірі өндірістік жарақаттануды жасыру болып тұр, – дейді министр. Әлдебір адам жұмыс кезінде мертіксе, ТЖ болса, компания же­текшілері тиісті орындарға хабар жетпеуі, сырдың сыртқа шықпауы, «бас жарылса – бөрік ішінде, қол сынса – жең ішінде» қалуы үшін қолдан келгеннің бәрін жасайды. 

Еңбек инспекторларына мұң-зарын жеткізгендердің хаттары адам тағдырының қалай ойыншыққа айналғанын айғақтайды. Жұмыс орнында ауыр жарақат алып, төсекке таңылған жұмысшының ем-домын қар­жы­ландыру үшін басшылар құзырлы орын­дарға арызданбауды басты шарт ретінде қояды екен. Тіпті, қасірет құшқан отбасы­ларға көмек қолын созу үшін де осындай безбүйрек келісімдер ұсынылып, шындықтың үнін өшіруге тырысады. Заңнан араша із­деуге бел буғандарға: «Бәрібір түк өндіре алмайсыңдар, біздің заңгерлер істі ұзақ жыл­дық созбалаңға салады, ол арада құрыл­тайшылар ауысып, кәсіпорын қайта тіркеледі де, ескі күннің кінәсі үшін ешкім жауап бермейді», – деп айбар шегеді екен.

Еңбекминінің пайымдауынша, мұның бәрі жұмыс берушілердің жауапкершіліктен жалтаруына, жұмыскердің әлеуметтік қорғалмауына, кепілдендірілген әлеуметтік төлемдердің берілмеуіне соқтырады. 2026 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша жұмыс берушілердің өндірістік жарақатты жасыруының 39 фактісі тіркелген. Бұл тек әшкереленгені ғана. Экономика салалары бойынша жасырылған жарақаттану фактілерінің дені – қызмет көрсету саласында (18 жағдай), өңдеуші өнеркәсіпте және құрылыс саласында (5 жағдайдан). Аймақтар арасында жасырылған жарақаттанудың ең көбі Атырау облысында (10 жағдай), Астана­да (7) және Ақмола облысында (6) тіркелді. 

Жұмысшы тағдыры – тұтас жүйенің айнасы

Еңбек заңнамасын сақтау және азаматтардың еңбек құқықтарын қорғау мақсатында 2026 жылы мемлекеттік еңбек инспекциясы 2,4 мыңнан астам жоспардан тыс тексеру жүргізді: 2,8 мыңға жуық бұзушылықты анықтады. Орындалуға міндетті 1 630 нұсқама берілді. Қабылданған шаралар нәтижесінде 22 мыңнан астам жұмыскердің еңбек құқықтары қорғалыпты. Сондай-ақ министр Асқарбек Ертаев 2024 жылдан бері өндірістегі жазатайым оқиғалар саны 4,5%-ға төмендеді деп отыр. Соның ішінде өлімге соқтырған жазатайым оқиғалар саны 7,9%-ға азайыпты. Зардап шеккендердің ең көп үлесі тау-кен металлургия кешені (16%), құрылыс саласы (10%) және мұнай-газ секторы (5%) кәсіпорындарында байқалады. Бірақ қанша оқиға жасырын қалғаны белгісіз.

Осы орайда «Қазмырыш» компания­сының 6-разрядты шпур бұрғылаушысы, шығысқазақстандық Владимирдің (есімі өзгертілді) оқиғасы жаға ұстатады. Оның әңгімелеуінше, бірер жыл бұрын өндірістік тапсырмаларды орындау барысында жазатайым оқиға орын алды: кен қабаты опырылып, Владимир үйіндінің астында, тау-кен қазындысының қуысында қалып қояды. Іздестіру-құтқару жұмыстары екі күнге созылды. 

«Қаңтарда 40 сағат бойы тас қараңғыда, оттегінің таусылуы, улы газдардың жоғары шоғырлануы жағдайында жаттым. Галлюцинация басталып, небір үрейлі «көріністен» азап шектім. Айналам – құрамында сілті мөлшері жоғары мұздай батпақ. Суық бойды қарып барады. Амалсыз, ара-тұра бұтыма зәр жіберіп, бойымды шамалы болса да жылытуға тырыстым. Құрдым батпаққа батып кетпеу үшін үнемі тросты жабыса ұстап тұруға тура келді. Құтқару үшін мен тұрған тұста 8 жарылыс циклі жүргізілді, бұл контузияға әкеп соқты. Соңғы жарылыстан кейін есту қабілетімнен айырылдым», – дейді Владимир. 

Бастапқыда Қазақстанда «орташа ауырлық дәрежесіндегі жалпы үсу» деген «қарапайым» диагноз қойылыпты. Шахта астындағы сұмдық болмағандай, базбір далада мас болып құлап, сәл-пәл үсіп қалғандай. Бірақ жағдайы ауыр болғандықтан, жұмыс беруші зардап шеккен жұмысшының Ресейде, кейін Израильде емделу шығын­дарын өз мойнына алған. Ондағы дәрігерлер науқастың «денсаулығына ауыр дәрежелі өндірістік жарақат санатына жататын зақым келгенін» куәландырған. Алайда шетелдік мамандардың тұжырымдары қабылданбапты. Себебі Владимир жер бетіне шығарылғаннан кейін қалалық ауруханаға жеткізіліп, артынша жедел жәрдеммен облыстық ауруханаға жөнелтілген. Әйткенмен, ертесіне-ақ ол ауруханадан шығарылып, өз бетімен үйіне оралған.

Зардап шегушінің айтуынша, шетелдік дәрігерлер қазақстандық әріптестерінің неліктен диагноздардың бәрін бірдей көрсетпегеніне таң-тамаша қалған. Қалалық аурухананың жолдамасында «сырқаттың есі дұрыс, сұрақтарға анық жауап берді» деп жазылыпты. Бірақ Владимир қандай сауалдар қойылып, оған не дегенін өзі білмейді.

«Мен сұрақтарға анық жауап берген болсам, онда 40 сағат бойы қандай жағдайда болғанымды, мені құтқару үшін үстімнен жарылыс жұмыстары жасалғанын, 2 күн сусыз, тамақсыз, құрғақ киімсіз зиянды батпақта жатқанымды, оттегінің аз болғанын және басқасын егжей-тегжейлі айтып беруім керек қой? Ауру анамнезі жедел жәр­дем бригадасының сөзінен құрасты­рыл­ған. Бригада менімен бірге үйінді астында жатты ма? Менің түсініктемелерім қайда? Неліктен сот-медициналық сараптама жүргізілмеді? Масқарасы сол, қалалық аурухананың эпикризінде жарақаттың өндірістік екені көрсетілмеген», – дейді Владимир. 

Ол емделу жолында арпалысып жүргенде, арада біраз жыл сырғып өте шыққан. Елге оралған соң жедел жәрдем қызметінен – құтқарылған сәттегі жағдайы және ауру­ханалардан – қандай медициналық әрекеттер жасалғаны сипатталған барлық құжатын сұратқанда, олардың 2 жыл ғана сақталып, жойылғаны жөнінде жауап алыпты. Зардап шегуші: «қалалық және облыстық аурухана дәрігерлері дер кезінде тар бейінді маман­дарын тез жұмылдырып, тиісті көмекті то­лыққанды көрсеткенде, денсаулыққа сон­ша ауыр зақым келмеген болар еді», – деп өкінеді. Енді Владимирдің ғұмыры таусылмайтын ем-доммен өтпек. Сұмдық болғанда, eGov.kz жүйесінде оның басынан өткен бұл қасірет «тұрмыстық жарақат» деп таңбаланыпты. Бұдан шығатын қоры­тынды: өндірістегі апаттардың талайы, өндірістік жарақаттардың үлкен бөлігі осылайша көзбояушылықпен бүркемеленіп, тасада қалып жатса керек.

Еңбек мәдениеті – елдіктің белгісі

Еңбек министрлігі жұмыскерлердің еңбек құқықтарын қорғаудың бір тетігі ретінде оларды сақтандыру жүйесімен қамтуды ендіріп жатыр. «Жұмыскерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтан­дырумен 174 мың кәсіпорынның 118 мыңы (68%-ы) қамтылды. Еңбек заңнамасын бұзушылықтың алдын алу мақсатында 170 профилактикалық бақылау тексеруі жүргізілді», – деп атап өтті министр А.Ертаев.

Мұның сыртында әлеуметтік шиеленісті уақытылы анықтау және еңбек жанжалда­рының алдын алу мақсатында министрлік Еңбек тәуекелдері картасы арқылы әлеуметтік-еңбек саласының мониторингін жүргізеді. Мониторингпен 98 мың кәсіпорын қамтылған. Тәуекел деңгейін бағалау нәтижелері бойынша жоғары тәуекел санатына – 2 мың 300 кәсіпорын, орташа тәуекел санатына 3 мың 200 кәсіпорын кіреді. Министр бұл картаның алдын алу шараларын қабылдауға және еңбек жан­жалдарын болдырмауға көмектесетініне сендірді. Бірақ оның әлі де шикі екені анықталды. Олқылықты жою үшін ми­нистрлік Еңбек тәуекелдері картасын Қаржы, Әділет, Денсаулық министр­лік­терінің, Бас прокуратураның ақпараттық жүйелерімен интеграциялауы қажет.

А.Ертаевтың мойындауынша, жұмыс берушілер еңбекті қорғауға үстірт-формалды қарайды. Бұдан бөлек, жеке қорғаныс құрал­дары мен құрал-жабдықтарымен уақтылы қамтамасыз етпеуі, ескірген жаб­дықты пайдалануға беруі және басқа проблемалар бар. Алысқа бармай, Астана және өзге ірі қалалардың көшелерінде клинкерлік кірпіш қалап, бордюр орнатып, тротуар тақталарын төсеп жүрген жұмыс­шыларды жиі көреміз. Олардың ешқандай қорғаныш құралынсыз, бет-аузын орамалмен ғана таңып немесе оны да жасамай, қыш кірпіштерді «болгаркамен» бұрқырата кесіп жатады. Қолқаны қабар қою шаңның ортасында тұншыққан ол жігіттердің сонда өкпесінен не қалады?

Айтпақшы, Төтенше жағдайлар министрі Шыңғыс Әріновтің түсіндіруінше, қауіпті өндірістік нысандарды бақылау үшін ЖИ технологиялары қолданыла бастады. Елде өнеркәсіптік қауіпсіздік шаралары нығайтылып, өндірістік бақылауға, кәсіби авариялық-құтқару қызметтерін аттестаттауға қойылатын бірқатар талап күшейтілді, тозған жабдықты уақтылы жаңарту жоспарын келісу міндеті белгіленді.

– Елде қауіпті өндірістік орындардағы адам өлімі 2,5 есеге, жарақат алу 25%-ға азайды. Осы жылдың 5 айында бақылаудағы нысандарда 43 оқиға, 13 авария тіркелді, оның ішіндегі 10-ы бойынша тергеу аяқталды. Жұмысшылар қаза болған «Востокцветмет» шахтасында және «Қазмырыш» зауытында орын алған екі ірі авария бойынша тергеу жалғасады. Алдын ала болжам бойынша «Востокцветмет» шахтасындағы аварияға тау-кен жұмыстарын жобалық құжаттама талаптарын бұзып жүргізу және жұмыс өндірісінің тиісті деңгейде ұйымдасты­рыл­мауы себеп болған, – деді Шыңғыс Әрінов.

Ол «Қазмырыш» зауытындағы жарылыс технологиялық процестің бұзылуы салда­рынан болды деген болжады. Бұған дейін осы нысандардың техникалық құжатта­маларға сай келмеуі, техникалық құрыл­ғылардың мерзімін ұзарту сараптамаларының болмауы, жобалық құжаттамадан ауытқу, өндірістік бақылаудың әлсіздігі, сондай-ақ тозған жабдықты уақтылы ауыстырмау сияқты өнеркәсіптік қауіпсіздік талап­тарының бұзылуы анықталған. ТЖМ бас­шысы тергеу аяқталған соң кәсіпорындарға қатысты тиісті шаралар қабылданатынын уәде етті.

Министрдің мәліметінше, биылғы 5 айда тексерілген кәсіпорындарда 10 мыңнан астам өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының бұзушылығы анықталды. Әртүрлі санаттағы 523 қызметкер әкімшілік жауапкершілікке тартылды. 62 млн теңге айыппұл салынды. Қызметкерлердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін өрескел бұзушылықтар анықталған 600-ден астам нысан мен техникалық құрылғылардың жұмысы тоқтатылды. Алайда министр жекелеген кәсіпорындар енгізілген шектеулерді елемей, ТЖ қаупін арттырып, өз жұмысын жал­ғастырғанына шағымданды. 

– Цифрландыру аясында ЖИ енгізу арқылы «е-ТЖМ» бірыңғай цифрлық платформасы әзірленіп жатыр. Жүйеде қауіпті өндірістік нысандарды есепке алу және авариялар мен жарақат алудың деректер банкі, бизнес-процестерді автоматтандыру, сондай-ақ нысандардағы қауіп-қатерлерді болжау көзделеді. Былтыр Президент тапсырмасымен 55 шахта мен кенорны тек­серілді. 45 нысанда жаңа қауіпсіздік жүйелері орнатылды. 14 шахта мен кенор­нындағы бейнебақылау және позициялау жүйелері министрліктің Дағдарыс орта­лығына қосылды, – деді министр Ш.Әрінов.

Үкімет техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алуға және өндірістегі қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған саясатты жүзеге асыру жұмыстары жал­ғасатынын мәлімдеді. Айта кету керек, Мем­лекет басшысы сәуірде қауіпсіз еңбек жағдайларын жетілдіру және жұмыскерлердің еңбек құқықтарын қорғау мәселелері туралы заңға қол қойды. Осы және басқа шаралар жұмыскерлердің құқығын сақтауға, еңбекті қорғауға пәрменді ықпал етсе жөн. Өндірістік жарақаттануды, қайғылы жағдайларды азайту тек заңның қатаңдығына ғана емес, оның іс жүзінде мүлтіксіз орындалуына да тікелей байланысты болмақ.

Айхан ШӘРІП