Енді сатушыларды өтемақының көлемі, оферта талаптары, тауарды сақтандыру және жеткізу тізбегін әртараптандыру мәселелері алаңдатып отыр, – деп хабарлайды Aikyn.kz сайты.
2026 жылғы 18 шілдеге қараған түні Ресейдің Мәскеу облысындағы Электросталь қаласы мен Тамбов облысындағы Котовск қаласында орналасқан Wildberries логистикалық кешендерінде ірі өрт болды. Ресейлік билік пен компания таратқан мәлімет бойынша, нысандарға ұшқышсыз ұшу аппараттары түскеннен кейін өрт шыққан. Оқиға салдарынан адам шығыны болып, ондаған қызметкер зардап шекті. 20 шілдеде жарияланған деректерде Электростальда бір адамның қаза тапқаны және 57 адамның жараланғаны, ал Котовскіде жеті адамның көз жұмып, 25 адамның зардап шеккені айтылды. Мәліметтер төтенше жағдай салдары анықталған сайын жаңарып отырды.
Бұл оқиғаның ең ауыр салдары, әрине, адам өмірінің қиылуы. Бірақ өрт электрондық сауда жүйесіндегі тағы бір күрделі мәселені алға шығарды: маркетплейс қоймасына өткізілген тауар жойылған жағдайда шығынды кім өтейді? Қойма иесі ме, сатушы ма, сақтандыру компаниясы ма, әлде форс-мажорға байланысты ешкім жауап бермей ме?
Бұл сұрақ қазақстандық кәсіпкерлер үшін де өзекті. Wildberries арқылы Ресей нарығына өнім шығарып жүрген сатушылар тауарларын осы елдегі логистикалық орталықтарға орналастырады. Демек, Ресейдегі бір қойманың тоқтауы Қазақстанда отырған кәсіпкердің айналым қаражатына, сатылымына және алдағы жеткізіліміне тікелей әсер етуі мүмкін.
Екі қойма – логистикалық қуаттың шамамен 7 пайызы
Ресейлік «Коммерсантъ» басылымының сарапшыларға сүйенген есебіне сәйкес, Электростальдағы қойманың ауданы шамамен 250 мың шаршы метр, ал Котовскідегі кешеннің ауданы 108 мың шаршы метр болған. Екі нысанның істен шығуы RWB компаниясының жалпы логистикалық қуатының шамамен 7 пайызына тең деп бағаланды.
Сарапшылар қоймаларды қалпына келтіруге кететін шығынды 20 миллиардтан 35,8 миллиард рубльге дейін бағалады. «Мета» компаниялар тобының бас директоры Максим Лещев бір шаршы метр қойма нысанын қайта қалпына келтіру құны кемінде 100 мың рубль болуы мүмкін екенін айтқан. Ал инвестициялық «Риком-Траст» компаниясының талдау бөлімінің басшысы Олег Абелев логистикалық кешендердің құнын 20 миллиард рубльден жоғары бағалады. Бұл есепке қойма ішіндегі сатушыларға тиесілі тауарлардың құны толық кірмеуі мүмкін.
Яғни, маркетплейстің ықтимал шығыны ғимаратты жөндеумен ғана шектелмейді. Оған өртенген немесе жарамсыз болып қалған өнім, жұмыстың тоқтауынан туған шығын, тауарларды өзге қоймаларға тасымалдау, қайтарылған тапсырыстар, клиенттерге төленетін өтем және сатушылармен есеп айырысу кіреді.
Әзірге Wildberries өрттен келген жалпы залалдың нақты көлемін жариялаған жоқ. Компания алдымен төтенше жағдай қызметтерінің жұмысын аяқтап, қоймадағы қалдықтарды түгендеп, сақталған тауарлардың нақты санын анықтауы керек. Мұндай есеп бірнеше аптаға созылуы ықтимал.
Компания сатушыларға не ұсынды?
Өрттен кейін Wildberries Электросталь мен Котовск қоймаларында тұрған тауарларды уақытша сатылымнан алып тастады. Компанияның хабарлауынша, басқа логистикалық нысандар мен тапсырыс беру пункттері қалыпты жұмыс істеп, жеткізу бағыттары қайта реттелген.
Wildberries негізін қалаушы әрі RWB компаниясының басшысы Татьяна Ким сатушыларға қолдау шаралары әзірленіп жатқанын мәлімдеді. Алғашқы кезеңде кәсіпкерлерге кейбір қоймаларда тауар сақтау ақысына 45 күндік жеңілдік беру және өңірлік қоймаларға транзиттік жеткізілімді тегін ұйымдастыру туралы шешім қабылданған. Компания жоғалған тауар үшін төлем жасау тетігін де қарастырып жатқанын, бірақ өтемақы көлемін анықтау үшін салдарды бағалау қажет екенін айтты. Бұл жұмыс 30 күнге дейін созылуы мүмкін.
Орыс тіліндегі мәлімдеменің мағынасын қазақша жеткізсек, Татьяна Ким қабылданған алғашқы шешімдер сатушылардың өнімдерін басқа қоймаларға жылдам бөліп, қосымша шығынды азайтуға көмектесетінін айтты. Ал жоғалған тауар үшін өтем мәселесі күрделі есепті талап етеді: алдымен қандай тауардың нақты қай қоймада тұрғанын, қаншасы жойылғанын және қаншасы жарамды күйде қалғанын анықтау керек.
Кейбір ресейлік банктер де зардап шеккен кәсіпкерлерге қолдау көрсетуге кірісті. Мәселен, ВТБ Wildberries қоймаларында тауарынан айырылған клиенттерге несие бойынша негізгі қарыз бен сыйақыны төлеуді кейінге қалдыру және өтініштерді жеке тәртіппен қарау мүмкіндігін ұсынды. Осындай шараларды WB Банк пен Сбербанк те жариялаған. Әйткенмен несие төлемін кейінге шегеру жоғалған тауардың орнын толтырмайды. Ол кәсіпкерге уақытша қаржылық демалыс береді. Негізгі мәселе – маркетплейстен берілетін өтемақының қалай есептелетіні.
Өтемақы міндет пе, әлде компанияның ерікті шешімі ме?
Сатушы мен маркетплейстің арақатынасы жария оферта арқылы реттеледі. Кәсіпкер платформада тіркеліп, тауар өткізе бастаған кезде сол офертаның талаптарын қабылдайды. Сондықтан қоймадағы өнімнің жойылуына байланысты дау туындаса, ең алдымен шарттың оқиға болған күнгі нұсқасы қаралады.
Мұнда бірнеше мәселе бар. Маркетплейс тауардың сақталуына жауапты болғанымен, әскери әрекет, террорлық акт, табиғи апат немесе басқа да төтенше жағдайлар форс-мажор ретінде танылуы мүмкін. Мұндай жағдайда компанияның шарттық жауапкершілігі шектелуі ықтимал. Сонымен бірге маркетплейс беделі мен сатушылардың сенімін сақтау үшін шартта тікелей міндеттелмесе де, ерікті түрде өтемақы төлеу туралы шешім қабылдай алады.
«Коммерсантъ» сараптамасында сатушыларға төлем жасау заңдық міндеттен гөрі компанияның іскерлік және беделдік саясатына байланысты мәселе болуы мүмкін екені айтылған. Басылым сұхбаттасқан сақтандыру саласының өкілдері мұндай жағдайларда төлем алу оқиғаның құқық қорғау органдары тарапынан қалай жіктелетініне тәуелді екенін ескертеді.
«Росгосстрах» компаниясының корпоративтік сақтандыру блогы басшысының орынбасары Максим Алехин сақтандыру жағдайын реттеу бір жылға дейін созылуы мүмкін екенін айтқан. Оның пікірін қазақша түйіндесек, сақтандыру компаниясы төлем жасамас бұрын оқиғаның себебін, шартта қандай тәуекелдер қамтылғанын және қандай ерекшеліктер көрсетілгенін толық тексереді.
Ал «Астериск» адвокаттық бюросының басқарушы серіктесі Владимир Хантимиров ұшқышсыз аппараттармен жасалған шабуылдар көп жағдайда террорлық акт ретінде жіктелетінін, ал мұндай тәуекел стандартты сақтандыру шарттарына кірмеуі мүмкін екенін атап өткен. Басқаша айтқанда, «қойма сақтандырылған» деген сөз кез келген төтенше жағдайда міндетті түрде төлем жасалады дегенді білдірмейді.
Шушарыдағы өрттен кейін не болған еді?
Wildberries қоймасындағы ірі өрт алғаш рет болып отырған жоқ. 2024 жылғы қаңтарда Санкт-Петербург маңындағы Шушары кентінде орналасқан қойма өртеніп, жалын 70 мың шаршы метр аумақты шарпыған. Сол кезде сарапшылар шығынды 10-20 миллиард рубль шамасында бағалаған.
Кейін Wildberries жоғалған және бүлінген тауарлар үшін сатушыларға шамамен 35 миллиард рубль төлегенін хабарлады. Бұл тәжірибе қазіргі өрттен зардап шеккен кәсіпкерлерге де өтемақы берілуі мүмкін деген үміт тудырады. Дегенмен екі жағдайдың құқықтық сипаты әртүрлі: Шушарыдағы өрт өндірістік және өрт қауіпсіздігі мәселелерімен байланыстырылса, Электросталь мен Котовскідегі оқиға сыртқы шабуыл салдарынан болған төтенше жағдай ретінде қарастырылып отыр. Сондықтан бұрынғы төлем үлгісі бұл жолы автоматты түрде қайталанады деуге болмайды.
Қазақстандық сатушылар қазір не істеуі керек?
Ең әуелі кәсіпкер Wildberries-тегі жеке кабинетіне кіріп, Электросталь немесе Котовск қоймасында қанша тауары тұрғанын нақтылауы қажет. Тауардың қабылданғанын растайтын актілерді, жеткізілім нөмірлерін, штрихкодтарды, өзіндік құнды дәлелдейтін шот-фактуралар мен сатып алу құжаттарын жеке папкаға жинақтаған жөн.
Маркетплейс ұсынатын есеппен ғана шектелуге болмайды. Кәсіпкер өзінің ішкі есебін жасап, әр тауар бойынша сатып алу бағасын, логистикаға, кедендік рәсімдеуге, таңбалауға және жарнамаға кеткен шығынды бөлек көрсетуі керек. Себебі маркетплейс өтемақыны бөлшек сауда бағасымен емес, шартта белгіленген есептік құнмен анықтауы мүмкін.
Екіншіден, сатушы оқиға болған күнгі жария офертаның нұсқасын сақтап қоюы қажет. Маркетплейс шарттары жиі жаңаратындықтан, кейінгі нұсқадағы талаптар өрт болған кездегі құқықтық қатынасты толық көрсетпеуі ықтимал. Офертадағы тауарды сақтау, жоғалту, бүлдіру, форс-мажор және өтемақы есептеу туралы тармақтарды заңгермен бірге қараған дұрыс.
Үшіншіден, кәсіпкер маркетплейстің қолдау қызметіне ресми өтініш жіберіп, оның нөмірін және жауаптарын сақтауы керек. Әлеуметтік желіде жазба жариялау немесе мессенджер арқылы шағымдану заңдық талапты алмастырмайды.
Төртіншіден, айналым қаражатына қауіп төнсе, банкпен немесе қаржы ұйымымен төлем кестесін қайта қарау жөнінде ертерек келіссөз жүргізген жөн. Өтемақыны бірнеше апта немесе ай күтуге тура келсе, кәсіпкердің салық, жалақы, жалдау ақысы және жаңа партияға төлем жасау мүмкіндігі қиындауы ықтимал.
Бір қоймаға тәуелділік – жасырын қауіп
Бұл оқиғаның қазақстандық бизнес үшін ең маңызды сабағы – тауар қорын бір логистикалық орталыққа жинамау. Бір қойма қалыпты жағдайда арзан әрі басқаруға ыңғайлы көрінеді. Алайда төтенше жағдай болғанда кәсіпкер бір мезетте бүкіл қорынан және сатылым мүмкіндігінен айырылуы мүмкін.
Тауарды бірнеше өңірдегі қоймаға бөлу логистикалық шығынды аздап арттырғанымен, бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Бір қойма тоқтаса, басқа нысандағы өнім сатылымда қала береді. Әсіресе, маусымдық, тез өтетін немесе кәсіпкердің айналым қаражатының басым бөлігі салынған тауарды бір жерге жинау қауіпті.
Маркетплейстерді де әртараптандырған жөн. Wildberries-тегі дүкенді жабу немесе алаңнан толық кету міндетті емес. Бірақ сатушы Kaspi.kz, Ozon, жеке интернет-дүкен және әлеуметтік желілер арқылы сатуды қатар жүргізсе, бір арнаның тоқтауы бүтін бизнесті тұралатып тастамайды.
Сақтандыру бар мәселені шеше ме?
Тауарды жеке сақтандыру кәсіпкерге қосымша қорғаныс бере алады. Бірақ сақтандыру шартын тек бағасына қарап таңдауға болмайды. Қоймадағы өрт, су басу, ұрлық, тасымалдау кезіндегі зақым, әскери тәуекел және террорлық акт сияқты жағдайлардың қайсысы қамтылғанын нақтылау қажет.
Кейбір стандартты полистер әскери әрекет пен терроризмді сақтандыру жағдайынан алып тастайды. Сондықтан кәсіпкерге «барлық тәуекелден сақтандыру» деген жалпы атауға емес, шарттағы ерекшеліктер мен төлемнен бас тартуға негіз болатын тармақтарға назар аудару керек.
Тағы бір түйткіл – тауар маркетплейс қоймасында тұрғанда оны кім сақтандырады деген сұрақ. Маркетплейстің ғимаратты сақтандыруы сатушының тауар қорын автоматты түрде қамтымауы мүмкін. Ғимарат пен ішіндегі үшінші тұлғаларға тиесілі өнім екі бөлек сақтандыру нысаны саналады.
Маркетплейс – серіктес, бірақ барлық бизнес емес
Электросталь мен Котовскідегі өрт Wildberries-тің ғана мәселесі емес. Бұл – платформалық саудаға көшкен мыңдаған кәсіпкердің бизнес-моделіне жасалған ескерту. Маркетплейс сатушыға миллиондаған сатып алушыға жол ашады, төлемді қабылдайды, жарнама, қойма және жеткізу қызметін ұсынады. Бірақ осы ыңғайлылық кәсіпкерді бір жүйеге толық тәуелді етіп қоюы мүмкін.
Сатушы тауарын маркетплейс қоймасына өткізген сәтте оның физикалық қозғалысын бақылаудан айырылады. Ал тауар жоғалса, кәсіпкер платформаның есебін, техникалық жүйесін және өтемақы туралы шешімін күтуге мәжбүр болады. Сондықтан маркетплейсті бизнестің өзі емес, сату арналарының бірі ретінде қарастырған дұрыс.
Қазіргі таңда Wildberries өзге қоймалар мен тапсырыс беру пункттері қалыпты жұмыс істеп тұрғанын, логистикалық бағыттардың қайта құрылғанын мәлімдеді. Бұл жалпы жүйенің қысқа мерзімде толық тоқтап қалуына жол бермеуі мүмкін. Алайда нақты қанша сатушының тауары жойылғаны, олардың арасында қазақстандық кәсіпкерлердің үлесі қандай екені және өтемақы қандай тәртіппен төленетіні түгендеу аяқталғаннан кейін ғана белгілі болады. Десе де, қоймадағы өрттің басты сабағы қарапайым: кәсіпкер тек сатуды емес, ықтимал шығынды да жоспарлауы керек. Тауарды бірнеше қоймаға бөлу, шарттың нұсқаларын сақтау, өзіндік құнды құжатпен растау, балама сауда арналарын дамыту және сақтандыру талаптарын мұқият тексеру – енді қосымша шара емес, маркетплейс арқылы сауда жасайтын бизнестің негізгі қауіпсіздік ережесіне айналып отыр.
