Жанармайдың жұмбағы

Әсіресе АИ-95 және АИ-98 маркаларына қатысты шағымдар әлеуметтік желілерде көбейіп, бірқатар көлік иесі жанармай құйғаннан кейін қозғалт­қышын­да ақау пайда болғанын жазып жатыр. Кейбірінің көлігінде жүргізушілер арасында Check Engine белгісі жанса, енді бірінің айтуынша, қозғалтқыштың жұмы­сы өзгеріп, көлігін жөндеу орталығына апару­­­­ға тура келген.

Алайда мәселенің нақты се­бебі әзірге анықталған жоқ. Ақау­ға жанармайдың өзі себеп болды ма, әлде оның сапасы зауыттан шық­қаннан кейін жолай өзгерді ме? Мәселе мұнай өңдеу зауы­тын­­да ма, жанармай базасында ма, әлде автожанармай құю бе­кетінде ме? Қазір Энергетика ми­нистрлігі бастаған мемлекеттік ор­гандар осы сұрақтардың жауабын іздеп әлек.

Сауда және интеграция ми­нистрлігінің мә­лі­ме­тін­ше, қазір олардың қарауында ав­­­­токөлік иелерінен түскен 12 өті­ніш бар. Оның тоғызы – Астана тұрғындарынан, біреуі – Пав­ло­­дардан, тағы екеуі – Солтүстік Қа­зақстан облысынан. Осы ша­ғым­дардан кейін министрлік жа­нармай сапасын тексеруді кү­шейтіп, зерттеуді өнімнің бүкіл қоз­ғалыс тізбегі бойынша жүр­гізу­ге кірісті.

Қазір тәуелсіз зертханаға Пав­­лодар мұнай-химия зауытынан алынған бензиннің ар­бит­раж­дық сынамалары жіберілді. Сонымен қатар құрамында қос­палары бар Sinoil, QazaqOil және Helios желілерінің жанармай үл­гі­лері де жеке зерттеліп жатыр. Бұл зерттеулердің нәтижесі бір ап­та ішінде белгілі болып қалуы мүм­кін.

Мамандар 17 автожанармай құю стансасынан бақылау мақсатында бензин сатып алған. Оның бесеуі – Алматы қаласында, бесеуі – Алматы облысында, алтауы – Абай облысында, біреуі Жамбыл облысында орналасқан. Қа­зір алынған сол барлық үлгі зерт­ханалық сынақтан өтіп жатыр. Бұдан бөлек, тексеріс мұнай өңдеу зауыты мен ЖҚБ-лармен шектелмейді. Мамандар жа­нар­май­дың қозғалыс жолындағы бас­қа да буындардан, соның ішін­де мұнай базаларынан сынама алуды жоспарлап отыр.

Бұл – өте маңызды қадам. Өйткені бензин зауыттан шыққан кезде талапқа толық сәйкес келуі мүмкін. Бірақ одан кейін ол сақ­та­лады, тасымалданады, мұнай б­азасына түседі, қайта тиеледі жә­не соңында автокөліктің багына құйылады. Осы аралықтағы кез келген кезеңде сапаға әсер ете­­тін фактор пайда болуы ықти­мал.

Сондықтан қазір басты мін­дет – біреуді кінәлау емес, мәселенің нақты қай жерде туындағанын анықтау. Егер зерт­ханалық талдау нәтижесінде бен­зиннің техникалық регламент та­лаптарына сәйкес келмейтіні анық­талса, оны сатуға тыйым са­лынуы мүмкін. Ал сапасыз жа­нар-жағармай материалдары айналымнан алынады.

Мәселе мұнымен біткен жоқ

Энергетика министрі Ерлан Ақ­кенженов 25 тамызда маман­дардың Павлодар мұнай-химия зауытына барғанын хабарлаған болатын. Сол кезде мәселенің нақ­ты қайдан шыққаны анық­тал­маған еді.

Жанармай құю желілері түйт­кіл­дің төркінін мұнай өңдеу зауы­ты­нан көрсе, зауыт өкілдері мә­се­ле сол бекеттер жағында пайда болуы мүмкін деген болжамын ай­тып қалды. Екі тараптың да өз уәжі бар.

Кейін Павлодар мұнай-химия зауыты өзінің арбитраждық сы­на­маларына жүргізген зерттеу нә­­­­­тижесін жариялады. Кәсіп­орын мәліметінше, тексерілген бен­зин партиялары мемлекеттік стан­дарт пен техникалық регламент талаптарына сәйкес келген.

Бірақ бұл қорытынды мәсе­ле­нің барлық сұрағына жауап беріп тұрған жоқ. Себебі зауыттағы өнім­нің сапасы бір бөлек, оның тұ­тынушыға жеткен кездегі сапасы бір бөлек. Сондықтан Сауда жә­не интеграция министрлігінің жанармайды бүкіл тізбек бойынша тексеруі – қазіргі даудың ең маңызды бөлігі.

Бұл мәселенің тағы бір елеу­лі қыры бар. Қазақ­стан жанармай нарығында тек өз іш­кі сұранысын қамтамасыз ете­тін ел емес. Отандық мұнай өңдеу зауыттарынан шыққан өнімнің белгілі бір бөлігі Ресей нарығына да бағытталады.

Қазақстанның Павлодар және Атырау мұнай өңдеу зауыт­та­рында өндірілген бензинді ш­е­каралас өңірлердегі ресейлік кө­лік жүргізушілері де пайдаланады. Демек, егер жанармай сапа­сы­на қатысты қандай да бір жүйе­лі проблема бар екені зерттеу барысында расталса, оның сал­дары Қазақстанмен ғана шек­телмеуі мүмкін. Басқаша айт­қан­да, Қазақстанда өндірілген бензин тек біздің ішкі нарықтағы өнім емес. Оның сапасына қатыс­ты кез келген мәселе көрші елдегі тұ­тынушыларға да әсер етуі ық­тимал. Сондықтан қазір Қазақ­стан­дағы жанармай төңірегіндегі жағдайға сыртқы нарық та назар аударып жатса таңғалудың қажеті жоқ. 

Жанармайдың Ресей нары­ғы­на шығуы өте өзекті болып тұр­ға­ны­на тағы бір себеп бар. Биыл Қа­зақстанның Павлодар мен Аты­рау мұнай өңдеу зауыттары Ресейге шілде айына белгіленген АИ-92 бензинінің 35 мың тонна кө­леміндегі экспорттық квотасын орындамағаны туралы ақ­па­рат тарады. Мұндайда Еуропалық одақтың қайтара санкцияларына ілігу қаупі бар әрі ресейлік банк­тер арқылы төлем жүргізу қиын. 

Бұл міндеттемені ішінара орын­даған жалғыз кәсіпорын – Ақсай қаласындағы шағын «Конденсат» зауыты. Ол 17,5 мың тон­на жіберетін мүмкіндігі бола тұра, оның орнына Ресейге шама­мен 9 мың тонна бензин жө­нелт­кен.

Reuters мәліметінше, шілде-та­мыз айларында Қазақстан Ресейге гуманитарлық көмек ретін­де 50 мың тонна бензин жіберуге ке­ліскен. Дегенмен Қазақ­стан­ның жалпы өндірістік әлеуеті Ре­сейдің алып нарығына айтар­лық­тай ықпал ететіндей көлемде емес.

Мұнай саласының сарапшысы Олжас Байділ­ди­нов жанармай төңірегіндегі пі­кір­таласта эмоциядан гөрі нақты де­рекке сүйену қажеттігін атап өтті. Оның айтуынша, АЗС-тегі тауар сапасына тікелей жауапты орган Энергетика министрлігі емес. Жанармай және басқа да тауарлардың сапасына қатысты шағымдарды техникалық реттеу және метрология саласындағы комитет пен оның аумақтық бө­лім­шелері, яғни Сауда және интеграция министрлігінің жүйесі қарайды.

Бұл түсінікті болғанымен, қоғамдағы пікірталаста министрліктердің жауапкершілігі жиі араласып кетіп жатыр.

Сарапшы тағы бір маңызды мә­селені көтерді. Қазақстанда ша­мамен 5 мың ЖҚБ бар, бірақ олар­дың барлығындағы жанармай сапасын күн сайын онлайн ре­жимде бақылап отыратын бі­рың­ғай жүйе жоқ. Демек, тұтыну­шы жанармайды құйып алған сәттен бастап оның сапасын автоматты түрде бақылап отыратын мүмкіндікке ие емес. Мәселе туын­­даған жағдайда сынама алынып, зертханаға жіберіледі. Нә­ти­же шыққаннан кейін ғана нақ­ты қорытынды жасалады.

Әлеуметтік желідегі жазба­лар­ға қарасақ, мәселе ауқымды сияқ­ты көрінеді. Кейбір автосервистерде көлік көбейгені туралы ақпарат тарады. Бірақ мұның бәрі ресми статистика емес. Қазір нақ­ты қанша автокөлік зардап шек­кені, олардың қаншасында ақау­дың себебі жанармай болға­ны белгісіз. Сондықтан «мыңда­ған көлік істен шықты» деген се­кілді тұжырымдарды нақты дә­лелсіз таратуға болмайды.

Бір жүргізушінің көлігінде Check Engine белгісінің жануы мін­детті түрде бензин сапасыз дегенді білдірмейді. Қозғалтқыш­тағы мұндай ескертуге ондаған басқа себеп әсер етуі мүмкін. Сон­дықтан әрбір жағдайды жеке диагностикалау қажет. Бай­діл­динов те осыған назар аударып, ең алдымен верификацияланған цифрлар қажет екенін айтады.

Баға айырмасы да күмән туғызады

Сарапшы қазіргі жағдайға байланысты тағы бір нұс­қаны назардан тыс қалдырмау ке­ректігін айтады. АИ-92 мен АИ-95 бағасының арасындағы айырмашылық 25-30 пайызға жет­се, арзан бензинге қоспа қо­сып, оны жоғары октанды жанармай ретінде сатушылар да пайда болуы мүмкін. Алайда мұны дәл қа­зіргі жанармай дауының себебі деп қабылдауға әлі ерте. Зерттеу аяқ­талғанша Павлодар мұнай-хи­мия зауытын да, қандай да бір жа­нармай желісін де кінәлау не­гіз­сіз.

Жанармайдың сапасына кү­мән туған кезде автокөлікке ар­тық салмақ түсірмеген жөн. Күрт үдеу, қозғалтқышты жоғары ай­на­лымға шығару, ұзақ уақыт жо­ғары жылдамдықпен жүру сияқты әре­кеттерден уақытша бас тарт­қан дұрыс. Сарапшы күмәнді жағ­дайда көлікті 80-100 шақы­рым/сағ-тан жоғары жүргізбеуге, ша­мадан тыс жүктеме түсірмеуге кеңес береді.

Ал турбокомпрессорлы көлік иелері үшін сақтық одан да маңыз­­ды. Мұндай жағдайда авто­көлік өндірушісі ұсынған октан санын ұстану қажет. Сарап­шы­ның пікірінше, күмәнді жағдайда турбокомпрессорлы көлікке АИ-92 құйғаннан гөрі АИ-98 таңдаған дұрыс.

Бүгінгі бензин дауы бір ғана жа­нармай партиясының сапасы ту­ралы мәселе емес. Ол Қазақ­стан­дағы жанармай сапасын ба­қылау жүйесінің тиімділігін, мем­лекеттік органдардың ком­му­ни­кациясын және тұтынушы құ­қығын қорғау тетіктерін де сын­ға салып отыр. Ең бастысы, кінәліні тез табу емес, шын себепті дәл анық­тау.

Зауыттағы сынама талапқа сай болуы мүмкін. Бірақ одан кейін­гі тасымалдау, сақтау және сату кезеңдерінің әрқайсысы зерт­телмейінше, мәселенің түп-төркінін табу қиын. Оған қоса, Қа­зақстанда өндірілген бен­зин­нің бір бөлігі Ресей нарығына да шы­ғатынын ескерсек, бұл мәсе­ле­нің шекара сыртындағы тұты­ну­­шыларға да қатысы болуы мүм­кін. Сондықтан жанармай са­па­сына қатысты зерттеудің нә­ти­жесі тек қазақстандық жүргізу­ш­ілер үшін емес, көрші елдегі ав­токөлік иелері үшін де маңыз­ды.

Қазір қоғамға қауесет емес, нақты дерек керек. Қанша шағым түсті? Қанша көлік тексерілді? Қай жерден алынған сынама та­лапқа сай болмады? Қай кезеңде жанармай сапасы өзгерді? Осы сұрақтардың жауабы анықталса, қазіргі ақпараттық даудың да беті қайтады.

Жанармай – күнделікті өмір­дің көзге көрінбейтін күрета­мыры. Оның сапасы нашарласа, мәселе бір көліктің қозғалт­қы­шымен шектелмейді. Сондықтан бұл жолы даулы мәселенің түйі­нін болжам емес, зертхана шешуге тиіс. Ал зертхананың қорытын­дысы қоғамға жасырмай айтылуы керек.

Ербол ТҰРЫМБЕТ