Әсіресе, аса ірі өндіріс орындарының тиісті талаптарға пысқырып та қарамауы мәселенің тым күрделеніп, іс жүзінде асқына бастауына себепкер болып отыр. Түйткілдің тым ушығуы халықтың да әбден жүйкесін жұқартқан. Халықтың ащы жанайқайы әзірге құзырлы орындардың табалдырығынан әрі аспай тұр. Себебі табиғатқа да, адам мен барша тіршілік иесінің денсаулығына да аса зор қауіп төндіретін зиянды заттар, зауыттардан шығатын ащы түтін мен қою шаң, қолқаны қабатын күлімсі иіс, шашылып-төгілген қоқыс пен мал өлекселері тым көбейіп кеткен. Өңірдің әр қиырындағы мұндай жағдайларды осыған дейін де жазғанбыз. Ақмола облысының Экологиялық департаменті жүргізген кезекті тексерістердің қорытындысы аймақтың экологиялық ахуалының бет-пердесін тағы бір мәрте сыпырып түсті…
Құзырлы орган ұсынған ресми деректерге жүгінсек, экологияның ластануына ықпал етіп, заң талаптарын өрескел бұзған кәсіпорындар миллиондаған теңге айыппұл арқалаған. Алайда түйткіл бұл айыппұлдардың көлемінде емес, іс жүзінде оның мәселені шешуге еш әсерін тигізе алмауында болса керек. Экологтар қаншалықты айыппұл салып, дабыл қаққанымен, оны шыбын шаққан құрлы көрмейтін кәсіпорындардың қатары қалың. Бейберекет тірлік сол қалпы жалғасып жатыр.
Мәселен, былтыр облыс аумағында 86 бірдей ірі кәсіпкерлік субъектісі тексеріліп, 93 заңбұзушылық анықталған. Қарапайым тілмен айтқанда, тексерілген әрбір кәсіпорын дерлік экологиялық талаптарды елеп-ескермей, заңды белден басқан. Тек былтырдың өзінде ғана экологияға келтірген залалы үшін облыс аумағындағы кәсіпорындарға 65 нұсқау беріліп, 128 әкімшілік хаттама толтырылған. Нәтижесінде, 111 іс қаралып, жалпы сомасы 41,7 миллион теңге сомасында айыппұл салынған. Ведомство дерегінше, күні бүгінге дейін салынған айыппұлдың 31,7 миллион теңге сомасы ғана өндіріліп, ал қалған 10 миллионға жуығы бойынша іс сала мамандарын әлі соттың табалдырығын тоздыруға мәжбүр еткен.
Цифрлардың астарында не жатыр?
Экологиялық бақылау департаменті келтірген мәліметтерге қарағанда, айыппұл салу механизмі жүйелі түрде жұмыс істеп тұр. Алайда оның іс жүзіндегі тиімділігі күмән тудырады. Себебі заңбұзушылықтар саны азаймай, керісінше, жыл санап артып келеді. Демек, айыппұл кәсіпорындарды тәртіпке шақыратын құрал емес, керісінше «жұмыс шығынының» бір бабы ретінде қабылданып кеткендей көрінеді.
Олай дейтініміз, тек биылғы жылдың алғашқы тоқсанының өзінде сегіз кәсіпорын тексеріліп, барлығынан дерлік заңбұзушылық анықталған. Тағы да 40,9 миллион теңге сомасына айыппұл салынған. Алайда күні бүгінге дейін соның небәрі 3,7 миллион теңгесі ғана өндірілген. Қалғаны тағы да «орындалу сатысында» қалған. Бұл нені білдіреді? Бұл – экологиялық заңнаманың орындалуы емес, оның нақты іс жүзінде формалды түрде атқарылып жатқанын айғақтайды. Яғни, жең ұшынан жалғасу бұл жерді де әбден шырмап алған сияқты.
Қоқыс көзге көрінеді, жүйенің мәселесі көрінбейді…
Елорданың дәл іргесінде жатқанымен, облыстың ең басты экологиялық дерті – бейберекет қоқыстан еш арыла алмауы десек қателеспеспіз. Мұны облыстық Экология департаменті де мойындады. Былтыр жүргізілген ғарыштық мониторинг арқылы 458 бірдей заңсыз қоқыс орны анықталған. Күні бүгінге дейін оның тек 417-сі ғана жойылған. Ал қалғаны әлі мұрты бұзылмай тұр, – дейді Ақмола облысы Экология департаменті басшысының міндетін атқарушы Тұрар Қартамұлы. Олар әлі де табиғатты улап, теріскейдің түгін тартсаң май шыққан құнарлы жері мен тұп-тұнық айдынын бүлдіріп жатқаны айтпаса да түсінікті.
Бұған жауапты жергілікті әкімдіктер екені даусыз. Бірақ олардың жауапкершілігі де «символикалық» деңгейде қалып отырғанға ұқсайды. Өйткені 23 шенеунікке небәрі 778 мың теңге айыппұл салынған. Бұл бір кәсіпорынға салынатын айыппұлдың тек көлеңкесінде қалатын сома екені түсінікті.
Тағы бір аса күрделі әрі негізгі мәселе инфрақұрылымның жоғы болып тұр. Өңірдегі 130 жер телімінің тек 25-інде қалдықтарды орналастыруға рұқсаты бар. Қалғаны заңсыз, бақылаусыз, бейберекет күйінде қалған. Мұны өңірдің белсенді тұрғындары да жиі айтады.
– Степногорск қаласының іргесінде өндіріс орындары жетерлік. Экологиялық ахуал ушығып тұр. Бұл мәселені жергілікті қала әкімдігінен бастап, облыстың құзырлы органдарына дейін талай рет жеткіздім. Зауыттардың қою түтіні мен шаңынан халық әбден қажыған. Мұнымен қоса, стихиялық қоқыстардың да іс жүзінде көп болуы мәселені ушықтырып тұр. Бұл – аймақтың барлық жеріне тән аса өзекті мәселе, – дейді Бестөбе кентінің белсенді тұрғындарының бірі Николай Катчиев.
Расында, бақылаудың жоғынан өңірдің бірқатар аймағындағы стихиялық заңсыз қоқыс үйінділерінің көлемі жыл санап ұлғайып, экологиялық апат қаупін тудыруға таяу. Яғни, мемлекет алдымен жағдай жасамай, кейін соның салдары үшін жазалап отырғаны байқалады.
Кәріз жүйесі: тозған инфрақұрылым – экологиялық қауіп
Мамандардың пайымына қарағанда, өңірдің экологиялық ахуалына аса елеулі қатер төндіріп тұрған келелі мәселе кәріз жүйесінің де әбден тозуы болып отыр. Өйткені шалғай аудандар мен ауылдарды айтпағанда, өңірдегі ең ірі қалалар – Көкшетау мен Степногорскінің өзінде кәріз-тазарту құрылғылары 90 пайызға тозған. Бұл – тек техникалық мәселе емес, бұл экологиялық апаттың алдында тұрған аймаққа айнала бастағанын айғақтай түседі.
Елордадан таяқтастам қашықта ғана орналасқан Қосшы қаласында халық саны күрт өскенімен, инфрақұрылымы оған дайын болмай шықты. Шаһардағы тазарту жүйесі жүктемені көтере алмай отыр. Ал тұмса табиғатымен тұтас әлем туристерін тартуға қабілетті – Бурабай ауданындағы тазарту құрылғыларында ультракүлгін залалсыздандыру жүйесі мүлде жұмыс істемей келген. Яғни, құзырлы органдармен «жұмыс істеп тұр» деп есептеліп кеткен жүйе, шын мәнінде, қағаз жүзінде ғана «мінсіз» болып шықты.
Ауа сапасы: бақылау бар, сенім жоқ
Ведомствоның мәліметінше, Сәкен ақын жырлаған Көкшенің саф ауасы да қазір біршама ластанып отыр. Оған жүргізілген сынамалар тағы бір мәрте көз жеткізді. Департаменттің дерегінше, мамандар атмосфералық ауаның сапасына қатысты 78 сынама алған. Бірақ бұл көрсеткіш өңірдегі жүздеген кәсіпорын үшін тым аз екенін атап өтпеске болмас. Жалпы, өңірде қоршаған ортаға эмиссия мониторингінің автоматтандырылған жүйесін енгізуге аса зор көңіл бөлініп келеді. Мұндай жүйені орнату талабы облыста «Степногорск ЖЭО», «Көкше Цемент», «Көкшетау Жылу», «АСИ қазандығы» және «Есіл қалалық коммуналдық шаруашылығы» сияқты бес кәсіпорынға міндеттеліпті. Дегенмен автоматтандырылған жүйе әзірге бұл кәсіпорындардың үшеуінде ғана орнатылған. Қалған екеуі әлі «орнату сатысында» қалған.
Дегенмен департамент құр шөппен ауызды сүрте беруге де болмасын атап өтті. Департамент мәліметінше, аймақта шамамен І санатты эмиссияға жататын 96, ІІ санатты 346 және ІІІ санатқа жататын 1 318 кәсіпорын бар. Былтыр қоршаған ортаға тасталатын зиянды қалдықтардың көлемі жылына 21 249 тоннаға дейін азайғаны байқалған. Спикердің мәліметінше, бұл жоғарыдағы үш кәсіпорынның есебінен болған. Сол сияқты «Көкшетау Жылу» коммуналдық кәсіпорнында электр сүзгілерінің жөнделіп және жаңадан жеңдік сүзгілердің орнатылуы 1 530 тоннаға жуық қалдықтың жойылуына себепкер болған.
Экология мәселесі айыппұлмен шешілмейді
Ақмола облысындағы жағдай бір нәрсені анық көрсетті: экологиялық бақылау жүйесі бар, бірақ ол тиімділігін көрсетер емес. Айыппұл бар, бірақ ол тәртіп орнатпай тұр. Жауапкершілік болғанымен, бірақ іс жүзінде іштей қамшылау басым. Бұл орайда тұтас әлемді алаңдатып отырған экологиялық ахуалдың тексеріспен емес, жүйемен түзелетіні естен шығарылып қалғанға ұқсайды. Бүгінгі жағдай сол жүйенің әлсіздігін айқын көрсетіп отыр. Егер осылай жалғаса берсе, ертең айыппұл көлемі өседі, бірақ табиғаттың жағдайы жақсармайтыны даусыз. Ал бұл ең қауіпті сценарий болмақ…
Абзал АЛПЫСБАЙҰЛЫ,
Ақмола облысы
