Бұл – бір күнде нәтиже беретін жұмыс емес. Дегенмен мемлекеттің құқықтық негізін жаңартып, басқару жүйесін қайта қалыптастыруға бағытталған шешімдердің ел болашағы үшін маңызы зор.
Республикалық референдум елдің саяси дамуындағы маңызды кезеңге айналып, шілдеде күшіне енген жаңа Конституция мемлекеттік басқарудың жаңартылған моделіне құқықтық негіз қалады. Жаңа Ата заңның басты ерекшелігі – адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, заң үстемдігін қамтамасыз етуге, қоғамдық диалогты дамытуға және мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттыруға басымдық берілуі. Білім, ғылым мен инновацияның ел дамуының стратегиялық бағыттары ретінде бекітілуі де айрықша назар аударуға тұрарлық. Себебі бүгінгі бәсекелі әлемде мемлекеттің қуаты оның табиғи байлығымен ғана емес, адами капиталымен, азаматтарының білімімен және қоғамдағы әділеттілік деңгейімен өлшенеді. Конституцияның ел игілігіне бағытталған маңызды тұстарының бірі – оның қағидаттары мен нормаларын нақты заңнамалық тетіктер арқылы іске асыру. Жаңа Конституция күшіне енгенге дейін және одан кейінгі алғашқы кезеңде оны жүзеге асыруға арналған тоғыз заңнамалық топтама қабылданды. Бес дербес конституциялық заң қабылданып, қолданыстағы тоғыз конституциялық заңға, 15 кодекске және 51 заңға өзгерістер енгізіліп, олар жаңа Конституцияға сәйкестендірілді. Бұл – құқықтық жүйені жаңарту жолындағы ауқымды жұмыс. Ендігі міндет – заңдардың өзара үйлесімділігін қамтамасыз етіп, олардың әрбір азаматтың құқығы мен мүддесін қорғауға қызмет етуіне қол жеткізу.
Президенттің жаңа саяси реформалары аясында Вице-Президент институтын енгізу мен Әділет партиясын құру мәселелері мемлекеттік басқару жүйесін жаңғырту, саяси институттардың жауапкершілігін арттыру және қоғам мен билік арасындағы байланысты нығайту тұрғысынан қарастырылуы мүмкін. Вице-Президентке жүктелетін негізгі міндеттер мемлекеттік саясаттың сабақтастығын қамтамасыз етуге, Президент тапсырмаларының орындалуына жәрдемдесуге, мемлекеттік органдардың өзара іс-қимылын үйлестіруге және Қазақстанның халықаралық байланыстарын дамытуға бағытталуы ықтимал. Ал Әділет партиясының саяси жүйедегі орны заң үстемдігін орнықтыру, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, әлеуметтік әділеттілік қағидаттарын ілгерілету және халықтың талап-тілегін саяси шешімдерге жеткізу сияқты міндеттермен айқындалуы мүмкін.
Бұл бастамалардың нәтижелілігі олардың атауымен емес, нақты істерімен, халықтың күнделікті өміріне тигізетін пайдасымен өлшенеді. Вице-Президент институтының өкілеттіктері Конституция мен Президент жарлығында айқындалған, ал «Әділет» партиясы өз бағдарламасында әділдік, заң мен тәртіп, еңбекқорлық, жауапкершілік және өрлеу құндылықтарын басшылыққа алатынын мәлімдеген. Осы міндеттер жүйелі жүзеге асқан жағдайда, саяси реформалар мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға, азаматтардың өтініштері мен ұсыныстарына ден қоюға және заң алдындағы теңдік қағидатын нығайтуға ықпал ете алады. Өйткені елдің өркендеуі – жаңа институттар құрумен ғана шектелмей, сол институттардың халық сенімін ақтап, әр азаматтың құқығы қорғалып, еңбегі бағаланатын қоғам қалыптастыруымен құнды.
Саяси реформалардың маңызды бағыттарының бірі – қос палаталы Парламенттің орнына 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай құру. Оның депутаттары бес жыл мерзімге біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды жүйемен сайланады. Бұл жүйеде саяси партиялардың рөлі артып, олардың қоғам алдындағы жауапкершілігі күшейе түседі. Партиялар халықтың нақты сұранысын ескеріп, өз бағдарламаларын ұсынуға, сол бағдарламалар бойынша жауап беруге тиіс. Құрылтайдың міндеті заң қабылдаумен ғана шектелмейді. Ол қоғамды толғандырған мәселелерді ашық талқылап, мемлекеттік саясаттың сапасын арттыруға, Үкімет қызметіне пәрменді бақылау жасауға және азаматтардың мүддесін заңнамалық деңгейде қорғауға ықпал ететін болды. «Күшті Президент – ықпалды Құрылтай – есеп беретін Үкімет» қағидатының мәні де осында. Мемлекеттік биліктің әр буыны өз міндетін нақты атқарып, қабылдаған шешімі үшін жауап бергенде ғана басқару жүйесінің тиімділігі артады.
Жаңа саяси құрылымдағы тағы бір маңызды институт – Қазақстан Халық Кеңесі. Конституцияда ол халықтың мүддесін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган ретінде айқындалған. Оның заң шығару бастамасы құқығының болуы қоғамдық ұсыныстарды мемлекеттік саясатқа енгізудің қосымша мүмкіндігін қалыптастырады. Бұл – қоғам мен билік арасындағы байланысты нығайтуға бағытталған маңызды тетік. Алайда Халық Кеңесінің тиімділігі оның мәртебесімен ғана емес, нақты жұмысымен бағалауға болатындықтан, азаматтардың, қоғамдық ұйымдардың және түрлі әлеуметтік топтардың ұсыныстарын жинақтап қана қоймай, олардың мемлекеттік шешімдерде ескерілуіне ықпал етуін Президентіміз нақты міндет етіп көрсетті. Халықтың сөзі тыңдалып, көтерген мәселесі жауапсыз қалмай, ұсынысы нақты шешімге айналғанда ғана қоғамдық диалогтың шынайы нәтижесі көрінеді.
Ал жуырда Президенттің барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы Жарлыққа қол қоюы да мемлекеттік басқару жүйесіндегі өзгерістердің жалғасы болды. Құжатқа сәйкес, мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауын ұйымдастыру міндеті Орталық сайлау комиссиясына жүктелді. Бұл шешім жергілікті өкілді органдардың жұмысын жаңа конституциялық және құқықтық тәртіпке сәйкестендіру кезеңін бастады. Мәслихаттар – халықтың жергілікті жердегі мүддесін білдіретін негізгі өкілді органдар. Олар өңірлерді дамыту бағдарламаларын, жергілікті бюджеттерді қарап, әкімдіктердің қызметіне бақылау жасайды. Сондықтан мәслихаттардың жаңартылған құрамын қалыптастыру жергілікті басқарудың сапасы үшін ерекше маңызды. Алдағы сайлауда тұрғындардың нақты мәселесін білетін, халықпен тұрақты байланыс орнататын, берген уәдесіне жауап бере алатын азаматтардың сайлануы өңірлердің дамуына оң ықпал етуі керек.
«Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасының шынайы мәні де осы жерден көрінеді. Халықпен байланыс тек қоғамдық қабылдаулар өткізумен немесе өтініштерге жауап берумен шектелмеуі қажет. Азаматтың пікірі шешім қабылдау кезінде ескеріліп, жергілікті бюджет пен даму жоспарлары қоғам талқысынан өтіп, мемлекеттік органдардың жұмысы ашық бағалануы керек. Адамдар өздері тұратын елді мекендегі жол, мектеп, денсаулық сақтау, жұмыс орындары, әлеуметтік қолдау мәселелеріне қатысты ұсыныстарын айтып қана қоймай, олардың орындалу барысын да бақылай алуға тиіс. Мұндай жүйеде халықтың сенімі құр сөзбен емес, күнделікті нәтижемен қалыптасады. Мемлекеттік орган азаматтың мәселесін шешсе, депутат тұрғындардың талабын тиісті деңгейге жеткізсе, Үкімет қабылдаған шешімінің нәтижесін ашық түсіндірсе, халық пен билік арасындағы байланыс нығаяды. Ал сындарлы сын мен қоғамдық бақылауға мүмкіндік беру мемлекеттік басқаруды әлсіретпейді, керісінше, оның сапасын арттырады. Конституцияда бекітілген қағидаттардың орындалуы, жаңа институттардың тиімді жұмыс істеуі және заңдардың азаматтардың мүддесіне қызмет етуі – баршамызға ортақ жауапкершілік.
Бүгін Қазақстанның алдында жаңа саяси құрылымдарды қалыптастырумен қатар, мемлекеттік басқару мәдениетін өзгерту міндеті тұр. Әділ шешім қабылдау, халықпен ашық сөйлесу, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну және әрбір азаматтың құқығын қорғау қалыпты тәжірибеге айналуы қажет. Реформалардың шынайы нәтижесі осындай күнделікті істерден көрінеді. Мен Президенттің саяси жаңғыру бағытын елдің болашағына бағытталған маңызды қадам деп бағалаймын. Жаңа Конституцияның қабылдануы, Құрылтай мен Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы, сайлау жүйесінің жаңаруы және жергілікті өкілді органдарды қайта қалыптастыру – мемлекеттік басқаруды жетілдіруге арналған өзара байланысты өзгерістер. Ендігі кезекте олардың әрқайсысы халықтың өмір сапасын жақсартуға, әділеттілікті нығайтуға және азаматтардың мемлекетке деген сенімін арттыруға қызмет етуі керек. Өйткені елдің ең үлкен байлығы – халықтың сенімі.
Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы географиялық орны – зор экономикалық мүмкіндік. Бірақ бұл артықшылықты нақты табысқа айналдыру үшін теміржолдар мен автомобиль жолдарын жаңғыртып, шекаралық өткізу бекеттерін жетілдіріп, порттар мен жүк терминалдарының өткізу қабілетін арттыру қажет. Қазіргі халықаралық сауда жағдайында тауарды өндіру ғана жеткіліксіз, оны межелі нарыққа уақытында, қауіпсіз әрі бәсекеге қабілетті бағамен жеткізу де экономикалық табыстың маңызды шарты. Былтырғы жылғы көлік саласының қорытындылары осы бағыттағы өзгерістерді нақты көрсетеді. Қазақстанның Көлік министрлігінің ресми ақпараты бойынша, сол жылы теміржол арқылы 320 миллион тонна жүк тасымалданған, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 5,5 пайызға көп. Сонымен бірге 4,4 мың шақырымнан астам теміржолда жөндеу жұмыстары жүргізілген. «Достық – Мойынты» теміржолының екінші желісі мен Алматы қаласын айналып өтетін теміржол желісі іске қосылған. Бұдан бөлек, 775 локомотив жеткізу және 124 теміржол вокзалын жаңғырту жөнінде келісімшарттар жасалған. Бұл көрсеткіштердің әрқайсысының экономикалық мәні бар.
Қазақстан үшін Каспий теңізі арқылы өтетін Транскаспий халықаралық көлік бағытының, яғни Орта дәліздің де маңызы зор. Бұл бағыт Қытай мен Орталық Азияны Каспий теңізі, Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропамен байланыстырады. 2025 жылы Қазақстанда теңіз тасымалы 7 пайызға, контейнерлік тасымал 29 пайызға өскен. Ақтау портында контейнерлік хаб құрылысы аяқталғаны да ресми түрде хабарланды. Ақтау мен Құрық порттарының мүмкіндіктерін кеңейту, контейнерлерді өңдеу жылдамдығын арттыру және порттарды теміржол желілерімен тиімді байланыстыру Қазақстанның халықаралық саудадағы рөлін күшейте алады. Алайда бұл бағытта бәсекелес мемлекеттердің көлік дәліздерімен де санасу қажет. Сондықтан Қазақстанның басты артықшылығы тек географиялық орналасуымен шектелмей, тасымалдың жылдамдығы, қызметтің сапасы, тарифтердің бәсекеге қабілеттілігі және кедендік рәсімдердің тиімділігі арқылы қалыптасуға тиіс. Халықаралық логистикалық хаб дегеніміз – жүктерді бір көліктен екіншісіне ауыстыратын орын ғана емес. Оның құрамына қоймалар, кедендік қызметтер, контейнерлік терминалдар, жүк өңдеу орталықтары, цифрлық бақылау жүйелері және тауарларды өңдеп, қайта экспорттауға арналған өндірістік алаңдар кіреді.
Елдің экономикалық тәуелсіздігін нығайтатын маңызды шарттың бірі – отандық өндірістің дамуы. Инвестиция жаңа технология, жаңа жұмыс орны, жаңа өнім және бюджетке түсетін қосымша кіріс әкелуі мүмкін. Алайда инвестиция көлемімен қатар оның қай салаға бағытталғаны, қандай өнім шығаратыны, қанша тұрақты жұмыс орнын ашатыны және жергілікті кәсіпорындармен қаншалықты байланыс орнататыны да маңызды.
Президенттің төртінші Ұлттық құрылтай отырысында сөйлеген сөзінде нақты өндірістік жобаларды қаржыландыруға ерекше көңіл бөлінген. Мемлекет басшысы сол кездегі жоспар бойынша нақты секторды қаржыландыру көлемін шамамен екі есеге арттырып, 8 триллион теңгеге жеткізу, кейінгі жылдары оны 10 триллион теңгеге дейін ұлғайту міндетін атаған. Сонымен қатар алдағы төрт жылда жыл сайын шамамен 200 инвестициялық жобаны іске қосу жоспарланған.
Қазақстанның туристік әлеуеті зор. Түркістанның тарихи-рухани мұрасы, Алматы өңірінің таулары, Бурабайдың табиғаты, Маңғыстаудың ерекше ландшафты, Алтайдың көркем аймақтары және Каспий жағалауы ішкі әрі халықаралық туризмді дамытуға мүмкіндік береді. Бірақ туристік нысандардың танымал болуы үшін көрікті табиғаттың өзі жеткіліксіз. Жол, қонақүй, санитариялық нысандар, қоғамдық көлік, қауіпсіздік және сапалы қызмет көрсету біртұтас жүйе ретінде жұмыс істеуі қажет. Туризм және спорт министрлігінің ресми мәліметіне сәйкес, 2023-2029 жылдарға арналған туризмді дамыту тұжырымдамасы жаңартылып, 2029 жылға арналған нақты мақсаттар белгіленген. Оған сәйкес, туристік саланың жалпы қосылған құнын 6,3 триллион теңгеге дейін жеткізу, орналастыру және қоғамдық тамақтандыру салаларына тартылатын инвестиция көлемін 260 миллиард теңгеге дейін ұлғайту және саладағы жұмыспен қамтылғандар санын 800 мың адамға жеткізу көзделген. Сонымен бірге ішкі туристер санын 11 миллионнан, ал шетелден келетін туристер санын 4 миллионнан асыру мақсаты қойылған. Бұлар – 2029 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер, қол жеткізілген нәтижелер емес.
Қазақстанның 2029 жылға дейінгі Ұлттық инфрақұрылымдық жоспары 204 негізгі жобаны қамтиды. Ресми мәлімет бойынша, оның ішінде 46 жоба энергетикаға, 59 жоба көлік инфрақұрылымына, 89 жоба сумен жабдықтау және су бұру жүйелеріне, ал 10 жоба цифрлық инфрақұрылымға арналған. Бұл деректер инфрақұрылымды дамытудың тек жол салумен шектелмейтінін көрсетеді. Энергетикалық жобалар электр және жылумен қамтамасыз етудің сенімділігін арттыруға бағытталса, су инфрақұрылымы ауылдар мен қалалардағы тұрмыс жағдайын жақсартуға қызмет етеді.
Экономикалық дамудың түпкі мақсаты халықтың тұрмысын жақсарту болса, білім беру саласына салынған инвестиция сол мақсатқа жетудің ең маңызды жолдарының бірі. Мектеп – келешек мамандардың, инженерлердің, дәрігерлердің, ғалымдардың және кәсіпкерлердің қалыптасатын ортасы. Сондықтан жаңа мектептер салу, апатты ғимараттарды алмастыру, үш ауысымды оқытуды азайту және ауыл мен қала арасындағы білім беру мүмкіндіктерінің айырмашылығын қысқарту елдің ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігіне тікелей әсер етеді. Ұлттық жобалар аясында өткен жылы 198 мектеп пен 655 денсаулық сақтау нысанының құрылысы аяқталғаны көрсетілген. Сонымен қатар студенттерге арналған 30 жатақхана пайдалануға беріліп, оларда 10 мыңнан астам орын қарастырылған. Бұл көрсеткіштер әлеуметтік инфрақұрылымды кеңейтуге бағытталған жұмыстың ауқымын көрсетеді. Дегенмен мектептің сапасы тек ғимараттың көлемімен немесе сыныптардың санымен өлшенбейді. Жаңа мектептер заманауи зертханалармен, кітапханалармен, спорт залдарымен, қауіпсіз оқу ортасымен және білікті мұғалімдермен қамтамасыз етілуі қажет. Сондай-ақ мектеп құрылысы оқушы санының демографиялық өсіміне және белгілі бір өңірдің нақты қажеттілігіне сәйкес жоспарлануы керек. Бұл бағытта «Келешек мектептері» ұлттық жобасының маңызы ерекше.
Денсаулық сақтау жүйесінің дамуы да экономикалық саясаттың маңызды бөлігі. Денсаулығы жақсы азамат еңбекке белсенді араласып, білім алып, отбасының әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік алады. Ал медициналық көмекке уақытылы қол жеткізе алмау адамның өмір сапасына да, еңбек әлеуетіне де кері әсер етуі мүмкін. Осы себепті ауруханалар мен емханалар салу, ауылдық медициналық пункттерді жаңғырту және дәрігерлердің қолжетімділігін арттыру мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігін көрсетеді. Былтырғы жылғы ресми бюджет қорытындысында ұлттық жобалар шеңберінде 655 денсаулық сақтау нысанының құрылысы аяқталғаны хабарланған. Бұл көрсеткішті барлық нысан бірдей ірі аурухана деген мағынада түсінбеу керек: оған денсаулық сақтау инфрақұрылымының әртүрлі нысандары кіруі мүмкін. Медициналық инфрақұрылымды дамытуда шалғай ауылдар мен аудан орталықтарына ерекше көңіл бөлінген. Жергілікті тұрғындар қарапайым медициналық көмек алу үшін ұзақ жол жүруге мәжбүр болмауы үшін ауылдық амбулаториялар мен фельдшерлік пункттерді қажетті құрал-жабдықпен қамтамасыз ету, аудандық ауруханалардың диагностикалық мүмкіндіктерін кеңейту және жедел жәрдем қызметін жетілдірілуде.
Қазақстанның 2025 жылғы әлеуметтік салаға 9,3 триллион теңге бағыттауы мен өңірлерді қолдауға 7,7 триллион теңге бөлуі мемлекеттік шығындардың ауқымын көрсетеді. Ендігі маңызды міндет – осы ресурстардың әрбір өңірдің нақты қажеттіліктеріне сәйкес жұмсалуын қамтамасыз ету. Бір жерде жол мәселесі өзекті болса, екінші жерде су тапшылығы, үшінші жерде мектеп немесе медициналық нысан қажеттілігі алдыңғы орынға шығуы мүмкін. Сондықтан инвестициялық басымдықтарды белгілеуде өңірлік ерекшеліктерді ескерудің маңызы зор. Сонымен бірге экономикалық жаңғыруды цифрландырумен, кәсіби кадрлар даярлаумен және жаңа технологияларды енгізумен ұштастыру қажет.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың экономикалық реформаларын қолдау – Қазақстанның өндірістік әлеуетін арттыруға, халықаралық нарықтағы орнын нығайтуға және халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға бағытталған стратегиялық мақсаттарды қолдау. 2025 жылы экономиканың 6,5 пайызға өсуі, теміржолмен 320 миллион тонна жүк тасымалдануы, 204 жобаны қамтитын инфрақұрылымдық жоспардың қабылдануы және әлеуметтік нысандар құрылысының жалғасуы елдің дамуындағы маңызды көрсеткіштерді айқындайды.
Қазақстанның болашағы – табиғи байлықты тиімді пайдаланып, адами капиталды нығайтып, өндірісті дамытып, әр өңірдің мүмкіндігін іске асыра білуінде. Көлік-логистика халықаралық саудаға жол ашса, инвестициялар жаңа өндірістерді қалыптастырады; туризм өңірлердің әлеуетін танытса, мектептер мен ауруханалар халықтың әл-ауқатын нығайтады. Осындай өзара сабақтас бағыттар жүйелі іске асқанда ғана еліміз тұрақты, бәсекеге қабілетті және азаматтарының болашағына сенім ұялататын мемлекет ретінде дами алады. Экономикалық реформалардың басты мақсаты да – бүгінгі мүмкіндіктерді ертеңгі берекеге айналдырып, ел байлығын халық игілігіне қызмет еткізу.
Әлеуметтік реформалардың шынайы бағасы үлкен мінберлерде айтылған сөзбен емес, қарапайым отбасының күнделікті тұрмысында болған өзгеріспен өлшенеді. Зейнеткердің дәрі-дәрмек алуға қаражаты жете ме, жас отбасы баспанаға қол жеткізе ала ма, көпбалалы ана балаларын алаңсыз өсіре ме, мүгедектігі бар азамат қоғам өміріне еркін араласа ала ма – әлеуметтік мемлекеттің мазмұнын айқындайтын негізгі сауалдар осылар. Осы мәселелер тұрғысынан қарағанда, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың әлеуметтік салаға қатысты бастамалары мен мемлекеттік қолдау тетіктерінің дамуы елдің қоғамдық тұрақтылығы үшін маңызды. Өйткені мемлекеттің міндеті экономиканың өсуіне жағдай жасаумен ғана шектелмейді. Экономикалық өсімнің игілігі қоғамның әртүрлі тобына жетіп, халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға қызмет етуі керек.
Президенттің әлеуметтік реформаларын сараптағанда, олардың оң нәтижелерін де, шешімін әлі де қажет ететін мәселелерін де қатар қарастырған жөн. Зейнетақы мен жәрдемақының өсуі, бала күтіміне берілетін төлемдер, мүгедектігі бар азаматтарға арналған қолдау және тұрғын үйді жалдау ақысын субсидиялау халықтың белгілі бір бөлігінің қаржылық жүктемесін азайтады.
Мемлекет басшысының президенттік кезеңіндегі өзгерістерді саяси жаңғыру, экономиканы әртараптандыру, әлеуметтік қолдау, инфрақұрылымды дамыту және мемлекеттік басқаруды жетілдіру бағыттары бойынша қорытындылауға болады. Сонымен бірге елдің-ішкі сыртқы тұрақтылығы үшін әлем мемлекеттерімен жасалып жатқан дипломатиялық, әріптестік, серіктестік, ынтымақтастық қатынастар Қазақстанның дүниежүзілік аренадағы беделін арттыруда. Ең бастысы, тыныштық пен бейбітшілік бар. Әлемде геосаяси ахуал шатқаяқтап жатқан шақта еліміздің Егемендігі бәрінен маңызды. Республика күні – Қазақстан тарихындағы баға жетпес күн.
Қайрат БАЛАБИЕВ,
Өзбекәлі Жәнібеков атындағы
ОҚМПУ ректоры
