Ғасыр куәгерлері: байланыс желісіндегі батырлар

Ғасыр жасқа жеткен со­ғыс ардагерінің бірі – Әб­дірахман Ишмұхамедов. Қос­танай облысында дүниеге кел­ген ол фашистік Герма­ния­ның Кеңес одағына тұтқиылдан ша­буыл жасағанын естіп, не­бәрі 17 жасында өз еркімен май­­­­­данға аттанады. Жас сарбаз май­дан даласында байланысшы болып қызмет етеді. Қауіп пен қатердің бел ортасында жү­ріп командирлердің бұй­ры­ғын жеткізу үшін зеңбірек үні­нің астында сым тартты. Қар­сы­лас жаудың сым желісін ба­қылауға алып, қарсы тарап­тың әскери жоспарын білу үшін әре­кет етті. Осындай опера­ция­лар­дың бірінде Әбдірахман Шә­ріпұлы ауыр жараланып, ал­ты ай бойы әскери госпиталь­да емделуге тура келеді. Алайда денсаулығы қалпына келген соң, ол қайтадан майданға ора­ла­ды. Жауынгер әрі қарай үз­дік­сіз байланысты қамтамасыз ету міндетін жалғастыруға бе­кі­не­ді. Ол Новгород, Псков және бас­қа да ел мен аймақты жаудан азат етуге атсалысты. Жеңістің ақ­жолтай хабарын Бухаресттен ес­тіп, елге қайтады.

Соғыс аяқталған соң Әб­ді­ра­х­ман Шәріпұлы елге оралып, ҚазМУ-ге (қазіргі әл-Фа­ра­би атын­дағы ҚазҰУ) оқуға түседі. Оның ғылымға деген ерекше ын­тасы кандидаттық диссертация қорғап, кейіннен ғылым док­торы дәрежесін алуға дейін же­теледі. Ғасыр жасаған ардагер бүгінде жоғары оқу орнын­да­ғы ұстаздық қызметін өмірін­дегі басты жетістігі деп біледі. Ол 60 жыл бойы ғылыммен ай­­­­на­лысып, шәкірт тәрбиеледі. Қа­зір батырдың шекпенінен шық­қан шәкірттері бір кәсіптің тұт­қасын ұстаған, елге елеулі ең­бегі сіңген азаматтардың қа­та­рынан көрініп жүр. Әбдірах­ман Шәріпұлы ғылым жолын­дағы ізденісінің нәтижесінде екі бірдей кітаптың авторы атан­ды. 2007 жылы еңбек жолын абыроймен тәмамдап, зей­нет демалысына шықты. Со­ғыс ардагері жұбайымен бір­ге үш перзент тәрбиелеп, артынан ұрпақ өрбітті. Батыр май­дан­дағы ерлігі үшін «Қызыл Жұл­дыз» ордені, I дәрежелі Отан соғысы орденімен және тағы да басқа мерекелік мадальдармен мара­патталды. Майдангер 100 жастан асқан шағында дүние­ден озды. Оның есімі мен жан­қияр­лық жолы ұрпақ есінде мәң­гі сақталады.

Соғыстың отты жылдарында майдан шебінде ер­лер ғана емес, әйелдер де қо­лына қару алып, ерлік таныт­қа­ны ерекше атап өтуге тұрар­лық. Олар тек тылда емес, оқ пен оттың ортасында ер-аза­мат­тармен қатар жүріп шай­қас­ты. Кейбірі медбике, байланыс­шы қызметін атқарса, ал енді бі­рі снайпер, ұшқыш болу ар­қы­лы нағыз қайсарлықтың үл­гісін көрсетті. Олардың қа­та­рын­да соғыс алаңында байланысшы қызметін атқарған Дарбала Жабатаева да бар. 

Соғыс оты тұтанған уақытта небәрі 8-сыныптың оқушысы бол­ған Дарбала Әміржанқызы Қос­танай облысында өмірге келген. Ардагер сұм соғыс туралы жайсыз хабарды радиодан естігенін айтады. Алайда ол жас бол­ғандықтан бұл хабардың ауыр салмағын, мән-мағы­на­сын әу баста толық ұғына ал­ма­ған еді. Сол кездері ер-аза­мат­тар­­дың майданға жаппай ат­­­­­тануына байланысты колхозда жұмыс күші күрт азайған­дық­тан, 14-15 жастағы жасөс­пі­­­­­­рімдерді егін жинауға жұ­мыл­­дырады. Жиналған би­дай­ды майданға жөнелтуге ат­салысқан балалардың арасында Дарбала Жабатаева да бар еді. 

Деректерге сүйенсек, 1943 жы­лы Клин қаласынан Қос­та­най­ға оқ-дәрі зауыты эвакуацияланады. Сол тұста өндірісті жан­дандыру үшін жас мамандар қажет еді. Осы мақсатта Дар­бала өз қатарластарымен бір­ге фабрика-зауыттық оқыту мек­тебіне жіберіліп, кейіннен тә­жірибе алу үшін Клин қала­сы­на аттанады. Алайда мамандар діттеген жерге барғанша, май­дан шебі бұл қаланың ірге­сі­не жетіп үлгерген еді. Сол уа­қытта Дарбала Әміржанқызы өзі сияқты жас бес қызбен май­данға аттануға шешім қа­был­дай­ды. Ол 161-ші атқыштар пол­­­­­кінің құрамында радист бо­лып қызмет атқарып, Поль­ша­ның бірқатар портты қала­ларын азат ету операцияларына қатысқан. Майдан шебінде жү­ріп ауыр контузия алса да, жауынгерлік рухын жоғалтқан жоқ. Дарбала жауынгерлік сап­қа қайта қосылады. Батыр қыз жеңісті Балтық теңізінің оңтүс­тігін­дегі Померанияда қарсы алды.

Қанды қырғын аяқталып, со­­ғыс жылдарының ауыртпа­лы­ғы артта қалған соң Дарбала Әмір­жанқызы 1946 жылы әскер қатарынан босатылады. Алайда ол әскерден кеткенімен, қоғам­дық-саяси қызметтен алыс­та­ған жоқ. Ардагер 30 жылдан ас­там уақыт бойы партиялық жә­не кеңестік органдарда бір­қатар жауапты лауазымды атқарды. Бейбіт өмірге оралған соң Дарбала Әміржанқызы ту­ған өлкесі Урицкийде аудандық ком­сомол комитетінің ұйым­дас­тыру бөлімін басқарса, кейін аудандық партия коми­те­тін­де қызмет етті. 1951 жылы Ал­матыда Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті жа­нын­дағы Республикалық партия мектебін, ал 1960 жылы Мәс­­­кеудегі КОКП ОК жанын­да­ғы Жоғары партия мектебін аяқ­тады. 1957-1967 жылдар ара­­­­лығында қатарынан бес рет Ал­маты қалалық еңбекшілер де­путаттары кеңесінің депутаты әрі атқару комитетінің мү­ше­сі болып сайланды. 

1960 жылы Дарбала Әмір­жан­қызы өмірлік серігі Жанабай Қолымбаевты кездестіріп, көп ұзамай екеуі шаңырақ кө­тереді. Ерлі-зайыптылар екі ұл мен бір қыз тәрбиелеп өсірді. Бү­гінде ол бес не­мере, ал­ты шө­бе­ре­нің ар­дақ­ты әже­сі. Қазір Дарбала Әміржанқызы қы­зымен бірге тұ­ра­ды. Майдан даласында ерлі­гі­мен көз­ге түскен ар­да­гер II дәр­е­же­лі Отан соғысы ор­де­ні, «Ерлігі үшін», «Жауын­гер­лік еңбегі үшін», «Бе­лоруссияны азат ет­кені үшін», «1941–1945 жж. Ұлы Отан соғы­сын­да Германияны жеңгені үшін», «Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін» медальдарымен марапатталған. 

Көненің көзі – қазыналы қарияларымыздың ел­де санаулысы ғана қалғанын ес­керсек, олардың жүріп өткен жо­лы мен өнегесін көзі тірі­сінде лайықты деңгейде дә­ріп­теу – ұрпақ алдындағы маңыз­ды миссиямыз болып қала бермек. «Ғасыр куәгерлері» ардагерлердің ғұмыр жасына берілген теңеу емес, бұл – олар­дың қанды майданда жүріп өт­кен жолына берілген әділ баға.

Алтынай БАУЫРЖАНҚЫЗЫ,

Алматы қаласы