Зейнетақы жүйесіндегі үміт пен күдік

Инвестициялау жо­лы тәуе­ке­лі аз, орташа, жоғары болып бөлінеді. Зейнетақы қорын реформалау­ға қатысты неше жыл­дан бері жалғасып келе жат­қан қызу тартысты әңгіменің әзір­ге түйіні осы болып тұр әрі жаңалық енгізушілер осылай «бір оқпен екі қоян атқысы» келетін сияқты. 

Жаңа тәртіп қордағы жинағын адам­­­ның өз басқаруына берудің бір жолы ретінде қарастырылады. Бір қа­рағанда, ақылға қонымды әрекет, әркім өз жи­нағын өзі басқарғаны дұрыс. Алайда оның да біршама түйткілді тұсы бар. Бірақ ол туралы кейінірек. Алдымен әңгіме Қор­да қордаланып қалған қыруар қаражат жайында. Бас-аяғы 27 трлн теңгеден асып жығылатын орасан активті бір қолдың басқаруына беру ағаттық болар. Осы тұрғыдан алғанда, нарықтан басқарушы жеке компанияларды табу әлдеқайда ұтымды шешім деген пайым бар. Өйткені қара­жат бір қолда, оның үстіне Ұлттық банкте тұрғаннан гөрі нарықта айналып жат­қаны керек. Мұндайда инвестициялық та­бысы да әлдеқайда жоғары болары сөз­сіз, өйткені бәсекелестік, жеке ком­па­ния­ның командалық жұмысы, олардың үс­тінен ҰБ бақылап отыруы сияқты тетіктер көп сенім туғызады. 

Жуырда өткен Қазақстан қаржыгер­лері­нің конгресінде мынадай деректер ай­тылды. Бір жыл ішінде жеке басқарушы ком­паниялардың қарамағындағы зей­не­тақы активтері үш есеге өсіп, 268 млрд тең­геге жеткен. Сонымен қатар олардың ин­вестициялық табыстылығы Ұлттық банк­тің көрсеткішінен жоғары болған. Бұл –  бір. 

Екіншіден, еліміздің кәсіпкерлік сек­торы әлі күнге ұзақмерзімді қаржылан­дыру­ға мұқтаж. Зейнетақы активтерінен же­ке банктер мен компаниялардың обли­га­цияларына салынған инвестиция кө­ле­мі 963 млрд теңгеден 381 млрд теңгеге дейін азайып кеткен. Ұлттық банктің бас­­­қаруындағы зейнетақы активтерінің не­бәрі 0,03 пайызы ғана қазақстандық же­ке компаниялардың бағалы қағаз­да­ры­на салынған. Ал корпоративтік обли­га­ция­лар нарығында тартылатын қара­жат­тың шамамен 90 пайызы квазимемлекеттік сек­тордың үлесіне тиесілі. Ұлттық банк бас­қаруындағы 27 трлн теңгенің нарықта лайықты деңгейде жұмыс істемей жат­қа­нына нақты дәлел деуге болады. Үкімет осы олқылықты сезініп, Қаржы нарығын рет­теу және дамыту агенттігінің қаулы­сы­мен жаңа талаптар бекітілді. Соған сәй­кес, салымшы Бірыңғай жинақтаушы зей­­нетақы қорына инвестициялық порт­фельді басқарушыны (ИПБ) және инвес­тициялық портфельдің түрін таңдау тура­лы өтініш береді. Ал басқарушы жеке ком­пания үш түрлі портфель ұсынады: кон­сервативті портфель – бұл портфель бойын­ша ең төменгі кірістілік көрсеткіші 12 айдың, бірқалыпты портфель – 36 ай­дың және тәуекелі жоғары портфель – 60 айдың қорытындысы негізінде есептеледі. Оған қоса, кімдердің жинақтарын пайда­ла­на­тыны жасына қарай ерекшеленеді. 

Жаңа жүйе көңілге қонымды деп бағаланғанымен, сарапшылар ара­сында одан да олқылық көретіндер бар. Қаржыгер, еліміздің зейнетақы жүйесіне көп жылдан бері талдау жасап ке­ле жатқан Олжас Құдайбергенов жаңа тәсілге қарсы болмаса да мұндағы мәселе жауап­кершілікке келіп тірелетінін айтады. Бұрын Қазақстанда жекеменшік зейне­та­қы қорлары жұмыс істеген кезде бірқатар жүйелі проблема бол­ған. Олар өз акцио­нер­лерімен байла­ны­сы бар компа­ния­лардың бағалы қағаз­дарын сатып алып, нарықтағы бағаларды қол­дан жасаған. Сондай-ақ салымшы­ларды бір қордан екін­шісіне тарту, бір адам­ның атына бір­неше есепшот ашу сияқ­ты келеңсіздіктер де кездескен. Кейін қазіргі қолданыстағы БЖЗҚ құрыл­ғаннан кейін бұл мәсе­ле­лердің басым бө­лігі шешіліп отыр. Қазір Қор зейнетақы ак­тивтерін өзі басқар­май­ды, тек салым­шылардың есепшоттарын жүр­гізеді. Ал актив­терді басқару ісімен Ұлт­тық банк ай­на­лысады, оның маман­дары – білікті адам­дар. 

–­ Егер Ұлттық банк зейнетақы актив­тері­нің белгілі бір бөлігін басқаруды жеке компанияларға беріп, олардың жұмысына нақты шектеулер қойып, жауапкершілігін белгілесе, мұндай жүйені қолдауға болады. Ал салымшыға басқарушы компанияны өзің таңдап, зейнетақы жинағыңды соған се­ніп тапсыр десе, жағдай мүлде басқаша өр­биді. Өйткені мұндай жағдайда нарық­тағы тәуекелдің барлығы түптеп келгенде азаматтың өз мойнына артылады. Егер бас­қарушы компания салымшының ақ­ша­сынан айырылып қалса, мұны құбыл­малы нарықтың кесіріне сілтей салуы мүм­кін. Одан салымшы қаражатын талап ете алмайды, себебі өз еркімен қол қойып ке­ліскен. Осындай үлгіні дұрыс деп са­на­май­мын, – дейді сарапшы. 

Оның сөзінше, зейнетақы жинағы қа­рапайым инвестициялық шоттағы ақша емес. Мұнда жіберілген қателіктің сал­дары жиырма-отыз жылдан кейін ғана бі­лінуі мүмкін. Ол кезде жағдайды түзетуге тым кеш болады. Бұдан бөлек, әркімнің өз қалауымен басқаруына еркіндік берудің де кері салдары болуы бек мүмкін. Өйткені барлығына бірдей қолжетімді етіп қойса, қаржылық сауаты аз адам қате жіберері сөзсіз. Әлбетте, жиған қорын қандай жағ­дайда біреуге сеніп тапсырарын кәсіби бі­лігімен шешіп жатса, құба-құп. 

Бұған қоса, көптеген басқарушы ком­пания қаржы-өнеркәсіптік топ­тармен тікелей немесе жанама түрде бай­ланысты болып келеді. Бұдан мүдделер қақ­тығысы деген мәселенің шеті қылтиып шы­ға келеді. Айталық, басқарушы ком­па­нияға қысым жасалып, қандай да бір топтың мүддесіне қарай қаржы құралына ин­вестиция салдыруы мүмкін. Ерте ме, кеш пе осындай жағдайға тап болып жат­са, арты тіпті қиындап кетуі мүмкін. 

Сол үшін сарапшы көптен бері Син­га­пур жүйесін негіз етіп алуға үндеп ке­ле­ді. Ол үшін үш негізгі бағыт бойынша өз­­­геріс жасау қажет деп есептейді. 

Біріншіден, айлық табыстан төленетін мін­детті төлемдерді жеңілдетіп, жұмыс беру­­­шілердің жалақы қорына түсе­тін қар­жы­лық жүктемені азайту ке­рек. Қазір жа­ла­қыдан жеке та­­быс са­лығы, бірнеше түрлі зей­­не­тақы және әлеуметтік ау­­дарымдар, медициналық сақ­­тандыру жарналары тө­­ле­неді. Осы­ның бәрін қос­қанда қар­жы­лық жүктеме айтарлықтай ауырлайды. Оның үстіне алдағы жылдары бұл жүктеме одан әрі ұлғаяды. Сондықтан сарапшы не­­гізгі екі төлемді ғана қалдыру­ды ұсына­ды – жеке табыс салығы мен бірыңғай зей­нетақы жарнасы.

Екіншіден, зейнетақы жүйесін тұрғын үй­мен қамтамасыз ету және медициналық сақ­тандыру жүйелерімен біріктіру қажет деп санайды. Бізде жұрт зейнетақы жи­на­ғын тек пәлен жылдан кейін ғана қол жет­кізетін ақша деп қабылдайды. Жоқ. Кері­сінше, ол күнделікті өмірдегі әлеу­мет­тік қажеттіліктерді өтеуге мүмкіндік бе­ретін өзіндік әлеуметтік әмиянға ай­налу­ға тиіс.

– Мәселен, зейнетақы жарналарының бел­гілі бір бөлігін тұрғын үй жинақ шо­ты­на аударуға болады. Бұл үшін БЖЗҚ-ның әрбір салымшысына Отбасы бан­кі­нен автоматты түрде арнайы шот ашы­лады. Егер азаматқа баспана қажет бол­ма­са, ол бұл мүмкіндіктен бас тартып, қа­ра­жатын қайтадан зейнетақы шотына ау­дара алады. Болмаған жағдайда оны бі­лім алуға, медициналық сақтандыруға жә­не инвестицияға жұмсауға болатын ар­найы шотқа бағыттайды, – дейді Олжас Құдайбергенов. 

Үшіншіден, оның пайымынша, мұн­дай жүйе мемлекеттің ұзақмерзімді жос­пар­лауының негізіне айналуы керек. БЖЗҚ, Отбасы банкі және медициналық сақ­тандыру жүйесі өзара байланысып, мем­лекетке алдағы он жылға нақты жос­пар құруға мүмкіндік беруі қажет. Мы­са­лы, Отбасы банкі ұзақмерзімді қаржы­лан­дыруға қолы жеткеннен кейін алдағы он жылға арналған екі негізгі болжам әзір­леуге жауапты болады. Оның бірі – ал­дағы уақытта тұрғын үй сатып алуға де­ген сұра­ныс, екіншісі – демографиялық өз­герістер туралы болжам. Бұл болжамдар жыл сайын жаңартылып, жоспарлау мер­зімі үнемі алдағы он жылды қамтып оты­рады. Соның нәтижесінде әрбір өңір ал­дағы он жылда өз аумағында қанша адам тұратынын, қанша тұрғын үй салу қажет екенін алдын ала болжай алады. 

Қаржыгердің пікірінше, зейнетақы жүйесін тұрғын үй мәселесімен байла­ныс­тырудың өзіндік себебі бар. Кез келген зей­нетақы жүйесінің басты кемшілігі – аза­мат оның нақты пайдасын тым кеш кө­реді. «Бүгін жақсы жарна төлесең, отыз-қырық жылдан кейін жақсы зей­нетақы аласың» деген ел ішінде қалып­тас­қан «тәмсіл» бар. Әсіресе біздің жағ­дайда азаматтардың мұндай уәдеге кү­мәнмен қарайтыны жасырын емес. Сон­дықтан көпшілік зейнетақы жарна­сын тағы бір салық түрі ретінде қабыл­дай­ды.

– Ал Сингапур азаматтарға міндетті жар­налардың пайдасын бүгінгі тірші­лі­гінде сезінуге мүмкіндік береді. Егер тұ­рақ­­ты аударымдар адамның төмен пайыз­бен ипотека алуына жол ашса, оның зей­нетақы жарнасына деген көзқарасы тү­бегейлі өзгереді. Өйткені ол төлемнің нақ­ты экономикалық тиімділігін өз көзі­мен көреді, – дейді ол. 

Оның айтуынша, дәл осы материалдық тұрғыдан ынталандыру үлгісі Сингапурда зейнетақы жүйесімен қамтылған аза­мат­тардың үлесін күрт арттырған. Аталған елдің тәжірибесіне сүйенсек, бастапқыда жүйемен қамту деңгейі шамамен 30-40 пайыз болған. Кейін үш-төрт жылдың ішінде бұл көрсеткіш 70-80 пайызға бір-ақ өскен. Ал он жылға жуық уақытта 100 пайыз­ға жуықтаған. Қазақстан үшін мұн­дай тәжірибенің маңызы зор. Себебі ха­лықтың жеткілікті деңгейде қамтылмай келе жатқаны еліміздің зейнетақы жүйе­сіндегі ең басты мәселелердің біріне айна­лып отыр. Сондықтан азаматтарға зей­не­тақы жарнасының нақты әрі жақын мер­зімдегі пайдасын көрсету арқылы жүйе­ге қатысушылардың санын едәуір арт­тыруға болады.

Ербол ТҰРЫМБЕТ