Тәуелсіздік тарихына көз жүгіртсек, билік пен халық арасындағы диалогтың сан түрлі моделін бастан кешіппіз. 1991-1995 жылдары Жоғарғы кеңестің дәурені дәуірлеп тұрды. Атқарушы биліктің әр қадамын бақылап, Үкіметтің жұмысын бағалайтын, шенеуніктерді аямай қағып-сілкіп алатын азулы құрылымның саяси амбициясы зор еді. Алайда Президенттің өзімен таймай тайталасқан Жоғарғы кеңестің ғұмыры қысқа болды. 1995 жылы Конституциялық сот Жоғарғы кеңес сайлауын заңсыз деп таныды да, депутаттық корпус тарап тынды. Көп ұзамай Конституциялық, соттың өзі де қызметін тоқтатты, оның орнын Конституциялық кеңес басты. Сол жылы бірінші рет өзгеріске ұшыраған Ата заң бойынша Қазақстан суперпрезиденттік басқару үлгісіне көшіп, қос палаталы Парламент қалыптасты. Саяси шешімдер қабылдау құзіреті толығымен бір қолға шоғырланды, мемлекеттің қадағалаушы рөлі күшейді. 2002 жылы құрылған Тұрақты кеңес, 2004 жылы құрылған Ұлттық кеңес, 2006 жылы құрылған Мемлекеттік комиссия сияқты институттардың демократиядан гөрі декорациялық сипаты басым болатын. Қаржылық негізі де, жүйелі жұмыс кестесі де жоқ бұл органдарды сол кездегі билік халықаралық қысымды жұмсарту үшін, қоғамдық пікірдің бетін бері қарату үшін пайдаланды. Лепірген, көпірген жиналыстар өтетін, сала құлаш құжаттарға қол қойылатын, бірақ жұпыны жұрттың шынайы мұң-мұқтажы онша ескеріле бермейтін. Тек 2019 жылдан бастап сең қозғалды. Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы жарияланып, Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылды. Қоғамдық кеңес бұрынғы органдар секілді жалаң декларация жазумен шектелмей, нақты заңдардың қабылдануына ұйытқы болды. Кейін бұл үрдіс жоғары деңгейде Ұлттық құрылтайға ұласты. Хандар орда тіккен Ұлытау, Түркістан, Сарайшық, Бурабай жерінде ұйымдастырылған Ұлттық құрылтайлар да белгілі дәрежеде өз миссиясын түгел атқарды. Сыр өңірінде өткен соңғы жиында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев енді реформалардың жаңа кезеңі ретінде ҚХА мен Ұлттық құрылтайдың орнына Халық кеңесі деген жаңа орган құрылатынын мәлімдеді.
Бұл орган – уақытша көз алдауға арналған науқандық алаң емес, конституциялық мәртебесі бар, республикалық бюджеттен тікелей қаржыландырылатын жүйелі институт. Басқалардан басты айырмашылығы да, артықшылығы да осында. Халық кеңесінің құрамына 126 адам кіреді. Оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі жергілікті мәслихаттардан, 42-сі азаматтық сектордан жасақталады. Кеңес мүшелері мен төрағасы төрт жыл сайын ауысып отырады. Әділет министрі Ерлан Сәрсембаевтың сөзінше, Халық кеңесі ішкі саясат мәселелері бойынша ұсыныстар әзірлеу, заңнамалық бастама жасау құқығы арқылы заң шығару процесіне қатысу, референдум өткізу жөнінде бастама көтеру, қоғамдық талқылаулар мен диалог алаңдарын ұйымдастыру, қоғамдық бақылауға қатысу өкілеттігіне ие болады. Мұндай тәсіл әртүрлі елдегі көзқарастарды ескеруге септігін тигізбек.
Халық кеңесінің мәртебесі жаңа Конституцияда анық көрсетілген. Мысалы, Ата заңның 70-бабында Кеңестің мән-мазмұны айтылса, 71-бапта «Халық кеңесі Құрылтайға заң жобаларын енгізе алады» деп нақты жазылған. 60-шы және 92-баптарда Халық кеңесінің заң шығаруға бастама жасау құқығы айқындалған. Ал Парламент мақұлдаған заң жобасында кеңес төрағасы қызметіне бір адамның екі реттен артық сайлануына тыйым салынған. Бұл да демократиялық үрдістердің үздіксіз жүруіне жол ашатын норма болмақ.
Дегенмен ел ішінде бұл реформаға сын көзбен қарайтындар да жетіп артылады. Ондай пікірлердің дені «халық сайлаған Парламент барда қосымша орган құру неге керек?» дегенге саяды. Расында да, Парламенттің негізгі мәні заң шығаруда емес, тұрғындар атынан өкілдік етуде. Шенеуніктер атқарушы билік болса, депутаттар – өкілді билік. Оған жер-жердегі мәслихаттарды қоссақ, бір-бірінің жұмысын қайталайтын институттарды қаптатып қажеті қанша деген сауалдың түбі тереңдей түседі. Парламент өз фунциясын дұрыстап орындай алмай отыр ма деген заңды сұрақ та туады. Аты айтып тұрғандай, консультативтік орган өз шешімін мемлекеттік орындарға міндеттеуге құқылы емес. Сонда Халық кеңесінің практикалық пайдасы, саяси-экономикалық салмағы қандай? Шама-шарқымызша жауап іздеп көрейік.
Ең алдымен, Парламент пен Халық кеңесіне биліктің екі тармағы демей, бір-бірін толықтыратын құрал деп қарауымыз керек. Былайша айтқанда, Парламент стратегиялық деңгейде жұмыс істесе, Халық кеңесі тактикалық деңгейде жұмыс істейді. Парламент бүкіл мемлекетке ортақ заңдарды қабылдайды, кодекстерді бекітеді. Астанадағы депутат алыс ауылдардағы жол сапасын, аймақтағы бір емхананың кемшілігін байқай бермеуі мүмкін. Ал Халық кеңесі күнделікті тұрмыстық, коммуналдық, әлеуметтік мәселелерді билікке құлаққағыс қылады. Себебі жылына бір-ақ рет жиналатын Кеңес мүшелері негізінен әр өңірде өмір сүріп, қайнаған тіршіліктің жуан ортасында жүреді. Олар заңды жазбаса да, сол заңдардың қалай орындалып жатқанын көріп отырады.
Бұдан былай депутаттар Парламентке партиялық тізіммен барады. Қанша жерден халық қалаулысы десек те, мандат иелері өз партиясының бағдарламасына, фракциясының ішкі тәртібіне бағынады. Көп жағдайда саяси конъюнктурадан аса алмайды. Халық кеңесінде ешқандай партиялық шектеу жоқ. Бұл – саясаттан тыс, нағыз азаматтық бақылау алаңы.
Парламентте бір заң жобасы айлап-жылдап талқылануы мүмкін. Өз кезегінде Халық кеңесі кез келген дағдарысқа жедел реакция білдіре алады. Кеңес мүшелеріне заң шығару барысына қарайлаудың қажеті жоқ, олар бүгін-ақ жиналып, ертең әкімдіктен есеп сұрауға қауқарлы. Бір ғана мысал: 2022 жылдан бері Ұлттық құрылтайдың мүшелерінің түрткі болуымен 26 заң шығыпты. Халық кеңесінің құзыреті онымен салыстырғанда кеңейгенін ескерсек, жаңағыдай күдіктерге орын қалмайды деп ойлаймыз.
Әлемдік тәжірибеде консультативтік органдардың демократияны дамытудағы «жұмсақ күші» (soft power) өте жоғары екені дәлелденген. Мәселен, Қытайда – Қытай Халықтық саяси консультативтік кеңесі, Нидерландта – Мемлекеттік кеңес (Raad van State), Францияда – Экономикалық, әлеуметтік және экологиялық кеңес, Германияда – Экономикалық сарапшылар кеңесі, Сауд Арабиясында – Консультативтік кеңес (Шура) бар. АҚШ, Ұлыбритания, Жапония, Оңтүстік Корея, Мексикада бір емес, бірнеше консультативтік кеңестен құрылған. Бразилияда қала тұрғындары мен аймақтық кеңестер жиналып, жол жөндеу, мектеп салу немесе су құбырын тарту тәрізді мәселелерді дауысқа салады. Қала бюджетінің белгілі 20-30 пайызы осы кеңестердің келісімімен ғана бөлінеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл жобаны үздік үлгі деп мойындаған, қайбір жылы «Халық қатысатын бюджет» жобасын біз де өз тәжірибемізде қолданып көргенбіз.
Яғни, кеңестің сөзі өтімді болу үшін оның қолына қаржылық тетіктер берілуі керек. Осы орайда Қазақстан Халық кеңесі республикалық бюджеттен қаржыландырылады. Саяси қисынға салсақ, мұны да дұрыс бағыт деуге болады. Өйткені әкімдіктің қалтасына телмірген кеңес ешқашан әкімді сынай алмайды. Орталықтан ақша алатын кеңес жергілікті элитаның ығына жығылмай, тұрғындардың түйткілін Астанаға төте жолмен жеткізуге мүмкіндік алады.
Айдар ДӘУІТҰЛЫ
